Սևանի շուրջ՝ Հայաստանի մարգարիտը

Սա սովորական էքսկուրսիա չէ, որի ժամանակ զբոսաշրջիկները մեկ ժամով գալիս են Սևան, լուսանկարվում և վերադառնում։ Այս լճին մենք կնվիրենք գրեթե մի ամբողջ օր։ Կտեսնենք Սևանը տարբեր ափերից, կբարձրանանք հայտնի Սևանավանք, կայցելենք խաղաղ Հայրավանք, կզբոսնենք Նորատուսի հնագույն խաչքարերի միջով և կանցնենք Գեղարքունիքի գեղեցիկ ճանապարհներով։ Այս երթուղու գլխավոր առավելությունը մշտապես փոփոխվող Սևանն է՝ առավոտյան այն կարող է լինել մուգ կապույտ, կեսօրին՝ վառ փիրուզագույն, իսկ երեկոյան մոտ ջուրն ու լեռները ստանում են բոլորովին այլ երանգներ։

Նշանակված ժամին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ժամանում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Ընդհանուր հավաքատեղի գալու կարիք չկա։ Նստելուց հետո ճանապարհ ենք ընկնում դեպի Գեղարքունիքի մարզ, և մոտ մեկ ժամ անց մեր առջև բացվում է Սևանա լճի հսկայական կապույտ տարածությունը։

Սևանը Հայաստանի գլխավոր բնական գանձերից է։ Լիճը գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա և շրջապատված է լեռնաշղթաներով։ Այն Հայաստանի ամենամեծ լիճն է և տարածաշրջանի խոշորագույն բարձրլեռնային քաղցրահամ լճերից մեկը։ Բայց Սևանն իսկապես զգալու համար բավական չէ այն տեսնել միայն մեկ դիտակետից։ Հենց դրա համար էլ այս երթուղին կառուցված է որպես ճանապարհորդություն լճի տարբեր հատվածներով։

Առաջին պատմական կանգառը հայտնի Սևանավանքն է։ Այսօր վանքը գտնվում է թերակղզու վրա, սակայն ժամանակին այս վայրը կղզի էր։ Վանք բարձրանալու համար պետք է անցնել աստիճաններով։ Վերևում մեզ սպասում է Հայաստանի ամենահայտնի համայնապատկերներից մեկը՝ բարձունքից բացվում են Սևանի հսկայական ջրային տարածությունը և այն շրջապատող լեռները։ Վանական կյանքն այստեղ շատ հին պատմություն ունի։ Համալիրի պահպանված գլխավոր եկեղեցիները՝ Սուրբ Առաքելոցը և Սուրբ Աստվածածինը, կառուցվել են 874 թվականին՝ Աշոտ Բագրատունու դուստր Մարիամ իշխանուհու նախաձեռնությամբ։ Սևանավանքն աստիճանաբար դարձավ տարածաշրջանի կարևոր հոգևոր կենտրոն, իսկ կղզու վրա գտնվելը երկար ժամանակ թույլ էր տալիս վանքին մնալ արտաքին աշխարհից համեմատաբար մեկուսացված։

Վանքին ծանոթանալուց հետո չենք շտապում վերադառնալ ավտոմեքենա և ժամանակ ենք թողնում զբոսանքի ու լուսանկարների համար։ Հենց այստեղից է հատկապես լավ երևում լճի մասշտաբը, իսկ լավ տեսանելիության դեպքում ջրի գիծը գրեթե միաձուլվում է շրջակա լեռներին։ Սևանավանքից հետո շարունակում ենք ճանապարհը լճի երկայնքով։ Սա անհատական երթուղու գլխավոր առանձնահատկություններից է՝ ճանապարհին կարող ենք կանգ առնել գեղեցիկ և անվտանգ դիտակետերում։ Այստեղ կարիք չկա ամեն տասը րոպեն մեկ ժամացույցին նայելու։ Դուր եկավ վայրը՝ կանգ ենք առնում։ Ուզում եք լուսանկարել՝ լրացուցիչ ժամանակ ենք թողնում։ Հենց այդպես էլ պետք է անցնի անհատական տուրը։

Հաջորդ պատմական կետը Հայրավանքն է։ Այն գտնվում է անմիջապես Սևանի ափին և պատկանում է IX–XII դարերի վանական համալիրների թվին՝ համալիրի գլխավոր եկեղեցին IX դարի է, իսկ ավելի ուշ ավելացել են լրացուցիչ կառույցներ և գավիթ։ Մթնոլորտով Հայրավանքը բոլորովին նման չէ Սևանավանքին՝ այստեղ սովորաբար ավելի հանգիստ է։ Վանքը կանգնած է ափի ժայռոտ հատվածում, իսկ անմիջապես նրա հետևում բացվում է Սևանի հսկայական տարածությունը։ Հենց մուգ քարի, կապույտ ջրի և լեռների համադրությունն է Հայրավանքը դարձնում այս երթուղու ամենագեղեցիկ պատմական կետերից մեկը։ Ժամանակ ենք թողնում վանքի շուրջ զբոսանքի և համայնապատկերային լուսանկարների համար։ Հայրավանքի շրջակայքը բնակեցված է եղել միջնադարյան վանքի հայտնվելուց շատ առաջ՝ հնագիտական գտածոները վկայում են այս տարածքում առավել վաղ բնակավայրերի մասին։ Ուստի պրոֆեսիոնալ ուղեկցորդի հետ ճանապարհորդելիս այստեղ կարելի է խոսել ոչ միայն քրիստոնյա Հայաստանի, այլև Սևանի ավազանի առավել հին պատմության մասին։

Հաջորդ կանգառը հայտնի Նորատուս գյուղն է։ Այստեղ է գտնվում հայկական խաչքարերի ամենամեծ պահպանված կուտակումը՝ քարե արվեստի իսկական բացօթյա թանգարան։ Տարածքում կան տարբեր ժամանակաշրջանների հարյուրավոր խաչքարեր։ Դրանցից մի քանիսն ունեն բավական պարզ հորինվածք, իսկ մյուսները պատված են այնքան նուրբ փորագրությամբ, որ քարը ժանյակ է հիշեցնում։ «Խաչքար» բառը բառացի նշանակում է խաչ և քար։ Բայց խաչքարը շատ ավելին է, քան պարզապես խաչի պատկեր։ Հայ վարպետները ստեղծում էին երկրաչափական տարրերից, բույսերից, խորհրդանիշներից և զարդանախշերից կազմված բարդ հորինվածքներ։ Յուրաքանչյուր վարպետ թողնում էր իր գեղարվեստական ձեռագիրը, ուստի գրեթե անհնար է գտնել երկու միանգամայն նույն խաչքար։

Այստեղի ամենավաղ խաչքարերը մոտավորապես IX–X դարերի են, իսկ ամենահարուստ զարդարված հուշարձաններից շատերը ստեղծվել են զգալիորեն ավելի ուշ։ Էքսկուրսիայի ընթացքում կարելի է տեսնել, թե ինչպես է դարերի ընթացքում փոխվել հայկական քարագործական արվեստը։ Պրոֆեսիոնալ ուղեկցորդ-էքսկուրսավարով տուր ընտրելու դեպքում այս կանգառը հատկապես հետաքրքիր է դառնում՝ զարդանախշերի և խորհրդանիշների հետևում բացվում է հայոց պատմության մի ամբողջ շերտ։ Նորատուսի հետ կապված է հայտնի ժողովրդական ավանդազրույց։ Ըստ ավանդության՝ թշնամու զորքի մոտենալու ժամանակ տեղի բնակիչները իբր հագուստ և զենք են հագցրել բազմաթիվ խաչքարերի։ Հեռվից քարերը նմանվել են հսկայական զորքի, և թշնամին կարծել է, թե իր դիմաց բազմամարդ բանակ է։ Սա ավանդազրույց է, այլ ոչ թե հաստատված պատմական փաստ, բայց այն վաղուց դարձել է տեղական բանահյուսության մաս։

Ճանապարհը շարունակում ենք դեպի Գավառ՝ Գեղարքունիքի մարզի վարչական կենտրոն։ Քաղաքը գտնվում է Սևանի ափից ոչ հեռու, և այստեղ հարմար է կանգ առնել հանգստի և ճաշի համար։ Հյուրերի ցանկությամբ կազմակերպում ենք ճաշ տարածաշրջանի հարմար ռեստորաններից մեկում, որտեղ կարելի է համտեսել հայկական խոհանոցի ուտեստներ և տեղական ձկից պատրաստված կերակուրներ։ Քանի որ ճանապարհորդությունն անհատական է, ռեստորանը և կանգառի տևողությունը կարելի է ընտրել նախապես։ Սնունդը վճարվում է առանձին։

Ճաշից հետո շարունակում ենք ճանապարհը լճի երկայնքով։ Սևանի հարավային հատվածը տարբերվում է թերակղզու առավել զբոսաշրջային շրջանից՝ այստեղ ավելի շատ են բաց տարածությունները, փոքր բնակավայրերը և երկար համայնապատկերային ճանապարհները։ Հենց այստեղ ես սկսում հասկանալ լճի իրական մասշտաբը։ Ճանապարհին մի քանի կանգառ ենք անում այնտեղ, որտեղ թույլ են տալիս ճանապարհային պայմանները։ Ոչ ամեն գեղեցիկ վայր պետք է անպայման անուն ունենա։ Երբեմն ճանապարհորդության լավագույն լուսանկարները ստացվում են հենց այդպիսի վայրերում՝ լեռներ, դատարկ ճանապարհ և մինչև հորիզոն ձգվող հսկայական լիճ։

Ցանկության դեպքում անհատական տուրին կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով, և հենց Սևանի շուրջ երթուղին է հատկապես հարմար օդային նկարահանման համար։ Օդից կարելի է ցույց տալ Սևանա լճի մասշտաբը, ափագիծը, լեռնաշղթաները, համայնապատկերային ճանապարհները, բաց բնական տարածքները, ավտոմեքենան Սևանի ֆոնին և ափի երկայնքով գեղեցիկ կանգառները։ Տեսանկարահանումն իրականացվում է միայն թույլատրված վայրերում և համապատասխան եղանակային պայմաններում, իսկ պատմամշակութային հուշարձանների տարածքում դրոն կարելի է թռցնել միայն այնտեղ, որտեղ դա թույլատրված է։

Սևանի երկայնքով ճանապարհորդությունից հետո սկսում ենք վերադարձը, և Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ձեզ հասցնում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով։ Ճանապարհորդության ընդհանուր տևողությունը մոտավորապես 9–10 ժամ է։ Տուրի արժեքը հաշվարկվում է անհատապես և կախված է մասնակիցների քանակից, ավտոմեքենայի ընտրված կարգից՝ Standard, Comfort, Premium կամ Luxury, ճանապարհորդության ձևաչափից՝ պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ առանձին պրոֆեսիոնալ ուղեկցորդ-էքսկուրսավարով, ինչպես նաև լրացուցիչ ծառայություններից։