Մեծ դասական Հայաստան՝ Արարատից մինչև Սևան

Անհատական շրջագայություն Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերով, որտեղ միավորվում են պատմությունը, ճարտարապետությունը, բնությունը, լեռները, համայնապատկերային վայրերը և լիճը։ Մեկնումը՝ անմիջապես Երևանում ձեր հասցեից, վերադարձը՝ անմիջապես ձեր նշած հասցեով Երևանում։ Ճանապարհորդությունն անցկացվում է Standard, Comfort, Premium կամ Luxury կարգի ավտոմեքենայով։ Անհատական տուրը կարելի է պատվիրել երկու ձևաչափով՝ պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ պրոֆեսիոնալ վարորդով և առանձին պրոֆեսիոնալ էքսկուրսավարով։ Ցանկության դեպքում ճանապարհորդությանը կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով։

Այս երթուղին ստեղծված է նրանց համար, ովքեր առաջին անգամ են գալիս Հայաստան և ուզում են մեկ օրում տեսնել նրա մի քանի գլխավոր խորհրդանիշները։ Առավոտյան կմեկնենք Արարատի ստորոտ և կծանոթանանք Խոր Վիրապի պատմությանը։ Այնուհետև կտեսնենք անսովոր Ազատի ջրամբարը։ Դրանից հետո գրեթե երկու հազար տարի հետ կտեղափոխվենք՝ դեպի անտիկ Գառնի, կիջնենք կիրճ՝ դեպի հայտնի Քարերի սիմֆոնիան, և կտեսնենք ժայռերի մեջ փորված Գեղարդ վանքը։ Իսկ ճանապարհորդության եզրափակիչը կլինի բարձրլեռնային հսկայական Սևանա լիճը և հնագույն Սևանավանքը։ Արարատ, անտիկ դարաշրջան, հրաբխային ժայռեր, միջնադարյան վանք և բարձրլեռնային Սևան․ ահա թե ինչու այս երթուղին իրավամբ կարելի է անվանել Հայաստանի մեծ դասականը։

Նշանակված ժամին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան գալիս է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Կարիք չկա գալու ընդհանուր հավաքատեղի։ Ոչ մեծ զբոսաշրջային խմբեր, ոչ էլ այլ մասնակիցների սպասում․ այս օրն անցնում է միայն ձեզ և ձեր ընկերակիցների համար։ Մեկնում ենք դեպի հարավ՝ Արարատյան դաշտով։

Առաջին կանգառը Խոր Վիրապ վանքն է՝ Հայաստանի ամենաճանաչելի պատմական վայրերից մեկը։ Պարզ եղանակին վանքի հետևում վեր է խոյանում վեհաշուք Արարատը, և հենց այստեղից է բացվում այդ լեռան ամենահայտնի տեսարաններից մեկը։ Սակայն Խոր Վիրապի նշանակությունը շատ ավելի խորն է, քան գեղեցիկ համայնապատկերը․ նրա պատմությունն անմիջականորեն կապված է Հայաստանի՝ քրիստոնեություն ընդունելու հետ։ «Խոր Վիրապ» նշանակում է «խորը զնդան»։ Հայ քրիստոնեական ավանդության համաձայն՝ այստեղ գտնվում էր խորը փոսը, որտեղ Տրդատ Գ թագավորը հրամայեց բանտարկել Գրիգոր Լուսավորչին՝ քրիստոնեական հավատի համար։ Գրիգորը բանտարկության մեջ անցկացրեց մոտ 13 տարի։ Գրիգոր Լուսավորիչը դարձավ Հայաստանի պատմության գլխավոր դեմքերից մեկը։ Երկար տարիների բանտարկությունից հետո նա ազատ արձակվեց և, եկեղեցական ավանդության համաձայն, բժշկեց Տրդատ Գ թագավորին, որից հետո թագավորն ընդունեց քրիստոնեությունը։ Հենց այս իրադարձությունների հետ են կապում Հայաստանի կողմից քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելը IV դարի սկզբին․ ավանդական թվականը համարվում է 301 թվականը։

Վանքի տարածքում գտնվում է ստորգետնյա խուց, որը ավանդությունը կապում է Գրիգոր Լուսավորչի բանտարկության հետ։ Նրա խորությունը մոտ 6 մետր է։ Ցանկացողները կարող են իջնել նեղ աստիճաններով, սակայն իջնելը պարտադիր չէ․ այն հյուրերը, որոնց համար դա հարմար չէ, կարող են հանգիստ շարունակել վանքի զննումը։ Այս վայրի սրբությունը սկիզբ է առնում վաղ քրիստոնեական դարաշրջանից։ VII դարում այստեղ կառուցվել է վաղ մատուռ, իսկ ժամանակակից ճարտարապետական համալիրը ձևավորվել է ավելի ուշ՝ տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում։ Այսօր Խոր Վիրապը մնում է Հայաստանի ամենակարևոր ուխտատեղիներից մեկը։ Այս ճանապարհորդության մեջ առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Արարատ լեռան համայնապատկերը։ Թեև այսօր լեռը գտնվում է Հայաստանի պետական սահմանից այն կողմ, դարեր շարունակ Արարատն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում հայոց պատմության, մշակույթի, արվեստի և ազգային ինքնագիտակցության մեջ։ Լավ տեսանելիության դեպքում այստեղից կարելի է տեսնել Մեծ և Փոքր Մասիսները։ Լեռը հատկապես գեղեցիկ է առավոտյան, ուստի առաջին կանգառում չենք շտապում և անպայման ժամանակ ենք թողնում լուսանկարների համար։

Խոր Վիրապից հետո ճանապարհորդության ուղղությունը փոխվում է․ մեկնում ենք Կոտայքի մարզ։ Ճանապարհին բնապատկերը դառնում է ավելի հրաբխային, մեր առջև հայտնվում են անսովոր ժայռոտ լեռներ և հովիտներ։ Հաջորդ կանգառը Ազատի ջրամբարն է, որը գտնվում է գեղեցիկ լեռնային ռելիեֆի մեջ։ Կապույտ ջրի, չոր հրաբխային լանջերի և բաց տարածության համադրությունը ստեղծում է այս ուղղության ամենաանսովոր բնապատկերներից մեկը։ Ջրի և շրջակա լեռների գույնը խիստ փոխվում է՝ կախված եղանակից և լուսավորությունից․ գարնանը շրջակա լանջերը կանաչում են, ամռանը գերակշռում են ոսկեգույն և շագանակագույն երանգները, աշնանը լեռները ստանում են ավելի ջերմ գույներ, իսկ ձմռանը բնապատկերը դառնում է խիստ և մինիմալիստական։ Հենց դրա համար Ազատը գրեթե ամեն ճանապարհորդության ժամանակ տարբեր տեսք ունի։ Անհատական ձևաչափով կանգ ենք առնում հարմար և անվտանգ համայնապատկերային կետում, որտեղ կարելի է զբոսնել, լուսանկարել, տեսանկարահանել և առանց շտապելու վայելել բնությունը։ Սա երթուղու ամենահետաքրքիր կետերից է պրոֆեսիոնալ օդային նկարահանման համար․ հարմար եղանակին և այնտեղ, որտեղ թռիչքները թույլատրված են, կարելի է ավելացնել դրոնով նկարահանում։

Հաջորդ կանգառը բնությունից մեզ տեղափոխում է անտիկ պատմություն՝ Գառնիի հնագիտական համալիր։ Համալիրի գլխավոր հուշարձանը մ․թ․ I դարի հայտնի սյունազարդ տաճարն է՝ Հայաստանում պահպանված հունահռոմեական տիպի միակ անտիկ տաճարը։ Տաճարի կառուցումը կապում են հայոց Տրդատ Ա թագավորի հետ։ Տարածված վարկածի համաձայն՝ այն նվիրված էր արևի աստված Միհրին։ Սակայն Գառնին պարզապես տաճար չէր, այլ մեծ ամրացված արքայական համալիր։ Գառնին հատկապես կարևոր է, քանի որ թույլ է տալիս տեսնել Հայաստանը քրիստոնեության ընդունումից առաջ։ Համալիրի ճարտարապետության մեջ զգացվում է հելլենիստական և հռոմեական աշխարհի ազդեցությունը։ Տաճարը կանգնած է բարձր պատվանդանի վրա և շրջապատված է 24 իոնական սյուներով։ Կառույցի համամասնությունները, սյունաշարը և դեկորատիվ տարրերը հիշեցնում են Միջերկրածովյան անտիկ տաճարները, սակայն շենքը կառուցված է տեղական հայկական բազալտից։

Գառնին հզոր ամրոց և արքայական նստավայր էր։ Համալիրի դիրքն ինքնին ռազմավարական էր․ սարահարթը մի քանի կողմից շրջապատված է խորը կիրճով և գրեթե ուղղահայաց ժայռերով, իսկ բաց կողմից տարածքը պաշտպանում էին պարիսպներն ու աշտարակները։ Ուստի դարեր շարունակ Գառնին ունեցել է ոչ միայն կրոնական, այլև ռազմական նշանակություն։ Համալիրի տարածքում պահպանվել են հնագույն բաղնիքի մնացորդներ, որոնցից հատկապես հայտնի է խճանկարազարդ հատակը։ Խճանկարում օգտագործված են անտիկ մշակույթին բնորոշ պատկերներ և սյուժեներ․ սա Գառնիի ամենահետաքրքիր տարրերից մեկն է, որը թույլ է տալիս պատկերացնել արքայական համալիրի առօրյա կյանքը։ XVII դարում Գառնիի տաճարը ավերվեց ուժեղ երկրաշարժից, և մի քանի դար շարունակ նրա քարե բլոկները ընկած էին սկզբնական հիմքի շուրջը։ XX դարում հնագիտական և ճարտարապետական ուսումնասիրություններից հետո տաճարը վերականգնվեց․ վերակառուցման ժամանակ օգտագործվել է բնօրինակ քարե տարրերի զգալի մասը։

Գառնին այցելելուց հետո իջնում ենք Ազատ գետի կիրճը։ Այստեղ է գտնվում տարածաշրջանի գլխավոր բնական հրաշալիքներից մեկը՝ Քարերի սիմֆոնիան, որը կոչվում է նաև Բազալտե երգեհոն։ Մեր առջև հազարավոր ուղղահայաց քարե սյուներից կազմված հսկայական պատ է։ Բազալտե սյուներն ունեն զարմանալիորեն կանոնավոր երկրաչափական ձև, դրանցից շատերը հնգանկյուն կամ վեցանկյուն են։ Դրանք ժայռերից կախված են գրեթե ուղղահայաց և իսկապես հիշեցնում են հսկա երաժշտական երգեհոնի խողովակներ, այստեղից էլ՝ անվանումը։ Քարերի սիմֆոնիայի ձևավորումը կապված է հնագույն հրաբխային գործունեության հետ․ երբ տաք լավան աստիճանաբար սառչում և սեղմվում էր, բազալտե զանգվածի ներսում ճաքեր էին առաջանում, որոնք ապարը բաժանում էին կանոնավոր բազմանկյուն սյուների։ Այս գործընթացը բնական ճանապարհով տեղի է ունեցել շատ երկար ժամանակահատվածում։ Ժամանակ ենք թողնում բազալտե պատերի երկայնքով զբոսանքի համար, որտեղ լավ երևում է սյուների իրական բարձրությունը։ Մի կողմից հոսում է Ազատ գետը, մյուս կողմից վեր են խոյանում բազալտե պատերը։ Սա բոլորովին այլ մթնոլորտ է, քան Գառնիի տաճարում, թեև երկու վայրերը շատ մոտ են իրար։

Քարերի սիմֆոնիայից հետո շարունակում ենք դեպի լեռներ։ Ճանապարհն անցնում է կիրճով, ժայռերը գնալով բարձրանում են, և նրանց մեջ հայտնվում է Գեղարդ վանքը՝ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ականավոր հուշարձաններից մեկը։ Գեղարդ վանքը Ազատ գետի վերին հովտի հետ միասին ընդգրկված է UNESCO-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Համալիրի գլխավոր առանձնահատկությունը ճարտարապետության և շրջակա բնության զարմանալի միասնությունն է․ վանական շինությունների մի մասը կառուցված է սովորական եղանակով, իսկ մյուս մասը բառացիորեն փորված է լեռնային ժայռի ներսում։ Վանքի սկզբնական անվանումն Այրիվանք է, որը նշանակում է «քարանձավային վանք»։ Ավանդության համաձայն՝ նրա հիմնադրումը կապում են Գրիգոր Լուսավորչի և IV դարի վաղ քրիստոնեական դարաշրջանի հետ։ Ժամանակակից հիմնական ճարտարապետական համալիրը ձևավորվել է զգալիորեն ավելի ուշ՝ հիմնականում XIII դարում։ Վանքի կենտրոնական եկեղեցին՝ Կաթողիկեն, կառուցվել է 1215 թվականին։ Հետագայում նրա շուրջը հայտնվեցին գավիթը, ժայռափոր եկեղեցիները, դամբարանները և այլ շինություններ։

Գեղարդի ամենատպավորիչ մասը գտնվում է լեռան ներսում։ Միջնադարյան վարպետները պատերը չէին շարում առանձին քարերից, այլ աստիճանաբար փորում էին սենքերն անմիջապես ժայռի զանգվածում․ այդպես են ստեղծվել ժայռափոր եկեղեցիները, դամբարանները, մատուռները, վանական սենքերը և խաչքարերը։ Վանքը հատկապես ակտիվ զարգացել է XIII դարում՝ Պռոշյանների իշխանական տոհմի օրոք, և ժայռափոր սենքերի մեծ մասը կապված է նրանց հետ։ Ներսում գտնվում է Պռոշյան իշխանների հայտնի դամբարանը, որի պատերը զարդարված են անսովոր միջնադարյան խորհրդանիշներով և քարե քանդակներով։ Ժայռում փորված որոշ սենքեր ունեն անսովոր բնական ակուստիկա․ նույնիսկ թույլ ձայնն այստեղ արտացոլվում է քարե պատերից և բազմապատիկ ուժեղանում, ուստի երբեմն բավական է մեկ ձայն, որպեսզի ամբողջ սենքը լցվի երկարատև արձագանքով։ Վանքի ժայռափոր հատվածներից մեկում կա բնական աղբյուր։ Այն հարգվել է դեռ հնում, հետագայում դարձել վանքի քրիստոնեական ավանդության մաս, և ջուրն այստեղ հոսում է մինչ օրս։ «Գեղարդ» բառը նշանակում է «նիզակ»։ Անվանումը կապված է քրիստոնեական մասունքի՝ նիզակի հետ, որը, ըստ ավանդության, օգտագործվել է Քրիստոսի խաչելության ժամանակ։ Հայ եկեղեցական ավանդությունը այդ մասունքի Հայաստան բերվելը կապում է Թադեոս առաքյալի հետ։ Որոշ ժամանակ նիզակը պահվել է վանքում, և հենց դրա համար Այրիվանքն աստիճանաբար հայտնի դարձավ որպես Գեղարդավանք՝ Նիզակի վանք։ Հետագայում մասունքը տեղափոխվեց Էջմիածին։

Գեղարդից հետո սկսվում է մեծ ճանապարհորդության հաջորդ մասը։ Թողնում ենք Կոտայքի ժայռոտ կիրճերը և ուղևորվում դեպի Գեղարքունիքի մարզ։ Որոշ ժամանակ անց մեր առջև բացվում է հսկայական կապույտ տարածություն․ սա Սևանա լիճն է։ Սևանը Հայաստանի ամենամեծ լիճն է և երկրի գլխավոր բնական խորհրդանիշներից մեկը։ Այն գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա, ուստի Սևանը տարածաշրջանի ամենամեծ բարձրլեռնային քաղցրահամ լճերից է։ Հայերը հաճախ Սևանն անվանում են «հայկական ծով», և երբ նայում ես ջրի հսկայական մակերեսին, այդ անվանումը հասկանալի է դառնում․ որոշ կետերից հանդիպակաց ափը գրեթե կորչում է մշուշի մեջ։ Ջրի գույնը անընդհատ փոխվում է․ արևոտ եղանակին լիճը կարող է լինել վառ կապույտ կամ փիրուզագույն, ամպամած եղանակին՝ մուգ կապույտ կամ մոխրագույն։ Սևանը շրջապատված է լեռնաշղթաներով, և հենց ջրի ու լեռների համադրությունն է ստեղծում նրա բնորոշ բնապատկերը։ Նույնիսկ ամռանը այստեղ հաճախ ավելի զով է և քամոտ, քան Երևանում, ուստի թեթև բաճկոնը կամ քամուց պաշտպանող բաճկոնը գրեթե միշտ օգտակար կլինի։

Սևանի վրա բարձրացող թերակղզում գտնվում է հայտնի Սևանավանքը։ Բարձրանում ենք դեպի վանք աստիճաններով․ բարձրանալիս համայնապատկերը գնալով լայնանում է, և վերևում բացվում է Հայաստանի ամենաճանաչելի տեսարաններից մեկը՝ հնագույն քարե եկեղեցիներ, հսկայական լիճ և լեռներ։ Համալիրի պահպանված գլխավոր եկեղեցիները թվագրվում են IX դարով․ 874 թվականին այստեղ կառուցվել են Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները։ Կառուցումը կապված է Մարիամ իշխանուհու՝ Աշոտ Բագրատունու՝ ապագա Աշոտ Ա թագավորի դստեր անվան հետ։ Այսօր վանքը գտնվում է թերակղզում, սակայն պատմականորեն այն իսկական կղզի էր․ Սևանավանքը բոլոր կողմերից շրջապատված էր ջրով։ XX դարում Սևանի մակարդակը զգալիորեն իջավ, և արդյունքում նախկին կղզին միացավ ափին ու դարձավ թերակղզի։ Սևանավանքը կարևոր հոգևոր կենտրոն էր․ կղզու մեկուսացվածությունն այն հատկապես հարմար էր դարձնում վանական կյանքի համար։ Այսօր ճանապարհորդի համար այս վայրի գլխավոր արժեքը պատմության և վեհաշուք բնապատկերի միահյուսումն է։

Քանի որ Սևանը երթուղու վերջին մեծ կանգառն է, տարվա հարմար եղանակին և ճանապարհորդության համապատասխան ժամանակացույցի դեպքում այստեղ կարելի է տեսնել գեղեցիկ երեկոյան լույսը։ Լիճը հատկապես մթնոլորտային է մայրամուտին մոտ, երբ արևն իջնում է, և ջրի գույնն աստիճանաբար փոխվում է։ Անհատական ձևաչափով կարելի է կարգավորել նախորդ կանգառների տևողությունը, եթե հյուրերն ուզում են Սևանին ավելի շատ ժամանակ տրամադրել։ Սնունդը տուրի հիմնական արժեքի մեջ ներառված չէ։ Ցանկության դեպքում կարելի է կազմակերպել ճաշի կանգառ Գառնիում, վայրերի միջև ճանապարհին կամ Սևանի ափին։ Եթե հյուրերն ուզում են համտեսել Սևանի ձուկը, լճափնյա ռեստորանը կարող է դառնալ ճանապարհորդության գեղեցիկ ավարտ։ Ճաշի վայրը և տևողությունը համաձայնեցվում են անհատապես։ Ցանկության դեպքում ծրագրին կարելի է ավելացնել նաև ավանդական հայկական լավաշի պատրաստման վարպետության դաս Գառնիի տարածքում․ հյուրերը կտեսնեն, թե ինչպես են պատրաստում խմորը և թխում լավաշը ավանդական թոնրում։ Վարպետության դասը լրացուցիչ ծառայություն է, և այն ավելացնելու դեպքում ճանապարհորդության ընդհանուր տևողությունը կարող է երկարել։

Սևանավանքից հետո սկսում ենք վերադարձի ճանապարհը։ Ճանապարհորդության ավարտին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ձեզ հասցնում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով։ Տուրի մոտավոր տևողությունը 10–11 ժամ է։ Երկար ճաշի, վարպետության դասի, լրացուցիչ կանգառների կամ պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանման դեպքում ծրագիրը կարող է ավելի երկար տևել։