Անհատական տուր «Հին Լոռու գաղտնիքները»

Այս երթուղին բոլորովին այլ Հայաստան է։ Այստեղ չեն լինի բազմաթիվ հանրահայտ զբոսաշրջային կանգառներ։ Օրվա գլխավոր հերոսները լեռներն են, կիրճերը, հին վանքերը, արահետները և Հյուսիսային Հայաստանի գրեթե անձեռնմխելի բնությունը։ Մեկ օրվա ընթացքում կտեսնենք հին Օձունը, կմեկնենք Արևածագ կիրճ և կծանոթանանք Լոռու ժայռերի մեջ թաքնված վանական հուշարձաններին։ Սա երթուղի է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են ոչ միայն տեսնել Հայաստանը մեքենայի պատուհանից, այլև մի փոքր անցնել այն իրենց ոտքերով։

Առավոտյան Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ժամանում է հենց ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ այլ նախապես համաձայնեցված վայր։ Ձեզ պետք չէ գալ ընդհանուր հավաքատեղի։ Նստելուց հետո մեկնում ենք դեպի Հայաստանի հյուսիս։ Ճանապարհին աստիճանաբար փոխվում է շրջապատող լանդշաֆտը՝ քաղաքը մնում է հետևում, հայտնվում են լեռնանցքներ, անտառներ և Լոռու խորը հովիտներ։

Լոռու մարզը հայտնի է բնության բոլորովին այլ բնույթով։ Այստեղ ավելի շատ են անտառները, կանաչ լանջերը, խոր կիրճերն ու գետերը։ Տարածաշրջանի գլխավոր բնական առանձնահատկություններից մեկը Դեբեդի և նրա վտակների կիրճերի համակարգն է։ Հենց այս լեռների մեջ է, որ միջնադարում առաջացել են վանքեր, որոնք այսօր կարծես գրեթե թաքնված են արտաքին աշխարհից։

Առաջին մեծ կանգառը Օձունն է։ Գյուղը գտնվում է կիրճի վրա բարձրացող սարահարթում, իսկ նրա գլխավոր տեսարժան վայրը հռչակավոր Օձունի եկեղեցին է՝ վաղմիջնադարյան հայկական ճարտարապետության ամենահետաքրքիր հուշարձաններից մեկը։

Այս վայրի պատմությունը կապված է հայ քրիստոնեության վաղ դարերի հետ. ժամանակակից տաճարը հիմնականում վերագրվում է վաղ Միջնադարին, իսկ Օձունի հետ կապված են նաև հին քրիստոնեական ավանդույթներ, այդ թվում՝ Թովմաս առաքյալի մասին ավանդույթը։ Սակայն այստեղ առանձնահատուկ ուշադրություն է գրավում ոչ միայն ինքը՝ եկեղեցին. կողքին գտնվում է հազվագյուտ քարե հուշարձան՝ երկու բարձր փորագրված ստելաներով, նմանատիպ կառույցներ Հայաստանի այլ վայրերում գրեթե չեն հանդիպում։

Օձունը գտնվում է սարահարթում, ուստի այստեղից բացվում են հիանալի տեսարաններ Լոռու շրջակա լեռների և կիրճերի վրա։ Բավական ժամանակ ենք թողնում զբոսանքի և լուսանկարների համար։ Մասնագիտացված էքսկուրսավար-ուղեկցորդի ընտրության դեպքում այստեղ սկսվում է Հայաստանի վաղքրիստոնեական ճարտարապետության և տարածաշրջանի պատմության մասին ամբողջական պատմողական մասը։

Պատմական մասից հետո շարունակում ենք ճամփորդությունը դեպի Արևածագ կիրճ, որտեղ սկսվում է մեր օրվա ավելի բնական և ակտիվ մասը։ Արևածագը Լոռին է առանց սովորական զբոսաշրջային ենթակառուցվածքի՝ լեռնային լանջեր, ժայռեր, գետ, կանաչ տարածություններ և ճանապարհներ, որոնք անցնում են գրեթե անձեռնմխելի լանդշաֆտով։ Կախված սեզոնից՝ կիրճը բոլորովին տարբեր տեսք ունի. գարնանը այն հատկապես կանաչ է, ամռանը հայտնվում են ավելի հագեցած լեռնային երանգներ, իսկ աշնանը լանջերը ներկվում են ոսկեգույն ու կարմրավուն գույներով։

Անհատական ձևաչափում նախատեսված են կանգառներ ամենագեղեցիկ և անվտանգ բնական կետերում։ Երթուղու մի մասն անցնում է ոտքով. մենք չենք շտապում և կարող ենք կարգավորել զբոսանքի տևողությունը՝ հաշվի առնելով հյուրերի ֆիզիկական պատրաստվածությունը։ Հենց այստեղ է հատկապես զգացվում անհատական տուրի գլխավոր առավելությունը՝ ծրագիրը կապված չէ մեծ խմբի տեմպի հետ։

Ճամփորդության հաջորդ պատմական մասը կապված է Սուրբ Նշանի հետ։ Լոռու լեռնային լանդշաֆտների մեջ նմանատիպ միջնադարյան հուշարձանները բոլորովին այլ տեսք ունեն, քան մեծ ճանապարհների մոտ գտնվող վանքերը. այստեղ ճարտարապետությունը բառացիորեն դառնում է շրջակա ռելիեֆի մասը։ Մասնագիտացված էքսկուրսավար-ուղեկցորդի հետ ճամփորդելիս մանրամասն ծանոթանում ենք հուշարձանի պատմությանը, նրա ճարտարապետությանը և վանական կենտրոնների դերին միջնադարյան Լոռիում։

Մեր ճամփորդության ամենաանսովոր կետերից մեկը Օրոմայրի վանական համալիրն է։ Այն գտնվում է Օձունի մոտակայքում՝ հսկայական Դեբեդի կիրճի լանջերին։ Օրոմայրի գլխավոր առանձնահատկությունը նրա դիրքն է. սա մեկ կոմպակտ վանք չէ, այլ համալիր, որը բաղկացած է վերին և ստորին մասերից՝ տեղակայված կիրճի տարբեր մակարդակներում։ Մի մասը գտնվում է սարահարթի եզրին, մյուսը բառացիորեն թաքնված է ներքևում՝ ժայռերի մեջ։

Վանքի մասին առաջին գրավոր հիշատակումները վերաբերում են մոտավորապես VII դարին։ Սակայն հիմնական կառույցները, որոնք կարելի է տեսնել այսօր, հիմնականում վերաբերում են XII–XIV դարերին։ Համալիրի ամենակարևոր տաճարներից մեկը Սուրբ Նշան եկեղեցին է՝ կառուցված 1187 թվականին։ Հետագայում վանական համալիրը շարունակել է ընդլայնվել. այստեղ հայտնվել են այլ եկեղեցիներ, մատուռներ, զանգակատուն, խաչքարեր և վանական գերեզմանատուն։

Համալիրի ամենատպավորիչ մասը գտնվում է կիրճի եզրից ցածր։ Այն տեսնելու համար անհրաժեշտ է քայլով անցնել. արահետն անցնում է բնական լեռնային ռելիեֆով և տեղ-տեղ բավականին կտրուկ վայրէջք ունի։ Ուստի Օրոմայրը չի կարելի ընկալել որպես սովորական ավտոմեքենայի էքսկուրսիա. սա պատմական օբյեկտ է, որին պետք է հասնել ոտքով, և հենց դա է դարձնում այն առանձնապես հետաքրքիր։

Օրոմայրի ստորին կառույցները բառացիորեն ագուցված են կիրճի լանջի մեջ։ Մի կողմից՝ միջնադարյան պատեր, մյուս կողմից՝ հսկայական բնական ժայռ։ Մոտակայքում կան քարանձավներ, խաչքարեր և վանական կառույցների մնացորդներ։ Այստեղ հատկապես լավ երևում է, թե ինչպես են միջնադարյան հայ ճարտարապետներն օգտագործել բնական ռելիեֆը որպես ճարտարապետության մաս։

Ոտքով անցնող հատվածի տևողությունը կախված է ընտրված այցելության տարբերակից. կարելի է սահմանափակվել վերին մասով և տեսարաններով, իսկ ակտիվ հյուրերի համար կարելի է իջնել ստորին վանական համալիր։ Արահետը տեղ-տեղ քարքարոտ է, անհարթ, ունի վայրէջքներ և վերելքներ և կարող է սայթաքուն լինել անձրևից հետո, ուստի ամբողջական երթուղու համար անհրաժեշտ է հարմարավետ փակ կոշիկ՝ լավ պրոտեկտորով։ Ուժեղ անձրևի կամ արահետի անվտանգ չլինելու դեպքում ստորին համալիր իջնելը կարող է հանվել ծրագրից։

Ակտիվ մասից հետո ժամանակ ենք թողնում հանգստի և տեսարանային կանգառների համար։ Երթուղու բարձր հատվածներից բացվում են տեսարաններ դեպի Դեբեդի կիրճը, Լոռու լեռնային լանջերը, անտառային զանգվածները, կիրճի ժայռոտ պատերը և փոքրիկ լեռնային գյուղերը. սա երթուղու ամենալուսանկարահանելի հատվածներից մեկն է։

Ծրագրի ավարտից հետո մեկնում ենք հետ դեպի Երևան։ Ճամփորդության վերջում ավտոմեքենան ձեզ հասցնում է հենց ձեր նշած հասցեով։ Ամբողջ ճամփորդության մոտավոր տևողությունը 12–13 ժամ է։