Ճանապարհ դեպի Տաթև՝ Արարատից գինու և Սյունիքի կիրճերի միջով

Սա Հայաստանի ամենահագեցած մեկօրյա երթուղիներից մեկն է։ Մեկ օրում կանցնենք երեք բոլորովին տարբեր մարզերով և կտեսնենք, թե ինչպես է երկիրը փոխվում հարյուրավոր կիլոմետրերի ընթացքում։ Առավոտյան՝ Արարատյան դաշտ և Խոր Վիրապ։ Այնուհետև՝ Վայոց Ձորի խաղողի այգիները և հայտնի Արենի գինին։ Դրանից հետո՝ կարմիր ժայռերը և միջնադարյան Նորավանքը։ Ապա՝ ճանապարհ դեպի Սյունիք, Շաքիի ջրվեժ և, վերջապես, Տաթևի վանքը, որը կանգնած է Որոտանի հսկայական կիրճի վերևում։ Սա պարզապես էքսկուրսիա չէ, այլ իսկական ճանապարհորդություն Հայաստանի պատմության, բնության և մշակույթի միջով։

Անհատական տուրը կարելի է պատվիրել երկու ձևաչափով՝ պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ պրոֆեսիոնալ վարորդով և առանձին պրոֆեսիոնալ գիդ-էքսկուրսավարով։ Ճանապարհորդությունն անցնում է ընտրված կարգի ավտոմեքենայով՝ Standard, Comfort, Premium կամ Luxury, իսկ ցանկության դեպքում կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով։ Վաղ առավոտյան Amaras Tour-ի ավտոմեքենան գալիս է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Վաղ մեկնումն անհրաժեշտ է, քանի որ երթուղին երկար է և հագեցած, իսկ անհատական ձևաչափում մենք կարող ենք հանգիստ բաշխել ժամանակը և ճանապարհորդությունը չվերածել մրցավազքի։ Նստելուց հետո ուղևորվում ենք դեպի հարավ՝ Արարատի մարզի ուղղությամբ։

Օրվա առաջին կանգառը Խոր Վիրապ վանքն է՝ Հայաստանի ամենահայտնի և խորհրդանշական վայրերից մեկը։ Վանքը գտնվում է գրեթե Թուրքիայի սահմանի մոտ, իսկ նրա հետևում պարզ եղանակին վեր է խոյանում Արարատ լեռը։ Հենց այստեղից է բացվում Արարատի ամենահայտնի տեսարաններից մեկը։ Այս վայրի պատմությունն ուղղակիորեն կապված է Հայաստանի կողմից քրիստոնեության ընդունման հետ։ «Խոր Վիրապ» անվանումը նշանակում է «խոր զնդան»։ Ըստ ավանդության՝ հենց այստեղ հայոց Տրդատ III թագավորը հրամայել է բանտարկել Գրիգոր Լուսավորչին նրա քրիստոնեական հավատի համար, և Գրիգորը ստորգետնյա զնդանում անցկացրել է մոտ 13 տարի։

Գրիգոր Լուսավորիչը դարձավ հայ քրիստոնեության պատմության գլխավոր դեմքերից մեկը։ Ըստ եկեղեցական ավանդության՝ երկար տարիների բանտարկությունից հետո նա ազատ է արձակվել։ Հետագայում հենց նրա գործունեության հետ են կապում արքունիքի դարձը և IV դարի սկզբին Հայաստանի կողմից քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելը։ Հայաստանն ավանդաբար համարվում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն պաշտոնապես ընդունած առաջին երկիրը։ Վանքի տարածքում պահպանվել է Գրիգոր Լուսավորչի բանտարկության հետ կապված փոս-զնդանը՝ նեղ սանդուղքով կարելի է իջնել ներքև, իսկ պատմական զնդանի խորությունը մոտավորապես 6 մետր է։ Շատ հյուրերի համար հենց այս պահը դառնում է Խոր Վիրապի ամենաուժեղ տպավորություններից մեկը։

Վանքին ծանոթանալուց հետո անպայման ժամանակ ենք թողնում լուսանկարների համար։ Պարզ եղանակին հենց այստեղից է բացվում դասական համայնապատկերը՝ Խոր Վիրապ, Արարատյան դաշտ և Արարատ լեռ։ Վաղ առավոտյան լավ տեսանելիության հավանականությունը հաճախ ավելի բարձր է, ուստի վաղ մեկնարկը հատկապես շահավետ է այս երթուղու համար։ Խոր Վիրապից հետո շարունակում ենք դեպի հարավ։ Աստիճանաբար Արարատյան դաշտը մնում է հետևում, բնապատկերը դառնում է ավելի լեռնային, և մենք մտնում ենք Վայոց Ձոր՝ Հայաստանի գլխավոր գինեգործական շրջաններից մեկը։ Հաջորդ կանգառը Արենին է։ Գյուղը հայտնի է ողջ Հայաստանում իր գինեգործությամբ։ Այստեղ աճեցնում են համանուն տեղական խաղողի սորտը՝ Արենին։ Այս սորտը լավ է հարմարված Վայոց Ձորի բարձրլեռնային կլիմային, ուժեղ արևին և քարքարոտ հողերին և օգտագործվում է կարմիր ու վարդագույն գինիների արտադրության համար։ Այս տարածաշրջանի գինեգործության պատմությունն իսկապես շատ հին է։ Արենի գյուղի մոտ է գտնվում Արենի-1 քարանձավը, որտեղ հնագետները հայտնաբերել են մոտ 6100 տարվա վաղեմության գինեգործական համալիր, որը համարվում է աշխարհի ամենահին հայտնի գինեգործարաններից մեկը։ Քարանձավում հայտնաբերվել են գինու պահպանման անոթներ, խաղողի վերամշակման տարաներ, խաղողի հնագիտական մնացորդներ, սերմեր և հին գինեգործության այլ վկայություններ։ Այստեղ է գտնվել նաև հայտնի հնագույն կաշվե կոշիկը։

Արենիում կանգ ենք առնում գինեգործարաններից մեկում։ Հյուրերը ծանոթանում են գինեգործության տեղական ավանդույթներին և կարող են համտեսել հայկական գինիներ։ Կախված ընտրված գինեգործարանից՝ ծրագիրը կարող է ներառել պատմություն Արենի սորտի մասին, ծանոթություն արտադրությանը, գինու մառանների այցելություն, մի քանի տեսակի գինու համտես և հավանած գինիները ձեռք բերելու հնարավորություն։ Համտեսը վճարվում է առանձին, եթե այն ներառված չէ տուրի անհատական հաշվարկում։ Վայոց Ձորը գտնվում է ծովի մակերևույթից բարձր՝ ցերեկը այստեղ շատ արև է, իսկ գիշերը ջերմաստիճանը զգալիորեն իջնում է։ Ցերեկային և գիշերային ջերմաստիճանների այդ տարբերությունն օգնում է խաղողին պահպանել թթվայնությունն ու բույրը, իսկ լրացուցիչ դեր են խաղում հրաբխային և քարքարոտ հողերը։ Հենց դրա համար էլ Վայոց Ձորն այսօր համարվում է Հայաստանի ամենահետաքրքիր գինեգործական շրջաններից մեկը։

Արենիից հետո թեքվում ենք գլխավոր մայրուղուց։ Ճանապարհը մտնում է նեղ կիրճ, ժայռերը դառնում են ավելի ու ավելի բարձր, և աստիճանաբար նրանց գույնը մոխրագույնից փոխվում է կարմիրի, նարնջագույնի և ոսկեգույնի։ Կիրճի վերջում՝ այդ հսկայական ժայռերի մեջ, հայտնվում է Նորավանք վանքը։ «Նորավանք» անվանումը նշանակում է «Նոր վանք»։ Համալիրը գտնվում է Վայոց Ձորի ամենագեղեցիկ կիրճերից մեկում, իսկ վանական համույթի հիմնական մասը վերաբերում է XIII–XIV դարերին։ Նորավանքը միջնադարյան Հայաստանի կարևոր հոգևոր, մշակութային և կրթական կենտրոններից մեկն էր։ Նրա պատմությունը սերտորեն կապված է Օրբելյանների հզոր իշխանական տոհմի հետ՝ հենց նրանց աջակցությամբ վանքն ապրեց իր ծաղկման շրջանը, երբ այստեղ կառուցվում էին նոր եկեղեցիներ, ստեղծվում էին խաչքարեր, աշխատում էին վարպետներ և գիտնականներ։ Նորավանքը դարձավ ոչ միայն վանք, այլև Վայոց Ձորի կարևոր մշակութային կենտրոն։

Նորավանքի հետ կապված ամենահայտնի դեմքերից մեկը միջնադարյան ճարտարապետ, քանդակագործ և մանրանկարիչ Մոմիկն է։ Նա համարվում է հայկական միջնադարի մեծագույն վարպետներից մեկը, իսկ նրա ստեղծագործությունը միավորում էր ճարտարապետությունը, քանդակագործությունը և նրբագույն քարափորագրությունը։ Նորավանքի ամենաճանաչելի կառույցներից է XIV դարի երկհարկանի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը հայտնի է նաև Բուրթելաշեն անունով։ Տաճարի առանձնահատկությունն անսովոր երկհարկանի կառուցվածքն է՝ վերին հարկ է տանում նեղ քարե սանդուղքը, որը գտնվում է անմիջապես ճակատին։ Այս եկեղեցին դարձել է Նորավանքի և ողջ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության խորհրդանիշներից մեկը։ Համալիրի ճակատներին կարելի է տեսնել նրբագույն զարդանախշեր և բարձրաքանդակներ, որոնցից հատկապես հետաքրքիր են Քրիստոսի, Աստվածածնի պատկերները և կրոնական տեսարանները։ Պրոֆեսիոնալ գիդի հետ ճանապարհորդելիս այստեղ կարելի է մանրամասն քննարկել յուրաքանչյուր տարրի խորհրդանշանը։ Նորավանքն անհնար է պատկերացնել շրջապատող բնությունից առանձին։ Վանքը կանգնած է բարձր կարմրավուն ժայռերի մեջ, և օրվա տարբեր ժամերին քարն ամբողջովին փոխում է իր երանգը՝ առավոտյան այն ավելի սառն է, ցերեկը դառնում է ոսկեգույն, իսկ երեկոյան մոտ ստանում է հագեցած կարմիր երանգներ։ Հենց դրա համար էլ Նորավանքը համարվում է Հայաստանի ամենագեղեցիկ լուսանկարչական վայրերից մեկը։

Նորավանքից հետո շարունակում ենք երկար ճանապարհորդությունը դեպի հարավ։ Ճանապարհը դառնում է ավելի ու ավելի լեռնային՝ անցնում ենք Վայոց Ձորով և աստիճանաբար մտնում Սյունիք՝ Հայաստանի ամենալեռնային մարզերից մեկը, որտեղ խոր կիրճերը հաջորդում են բարձր սարահարթերին, իսկ ճանապարհներն անցնում են բոլորովին տարբեր բնական գոտիներով։ Հաջորդ կանգառը Սիսիանի մոտ գտնվող Շաքիի ջրվեժն է՝ Հայաստանի ամենահայտնի ջրվեժներից մեկը։ Ջուրը թափվում է մոտավորապես 18 մետր բարձրությամբ բազալտե եզրից։ Ջրվեժը ձևավորվել է այնտեղ, որտեղ Շաքի գետը հատում է հրաբխային ապարների զանգվածը՝ հազարամյակների ընթացքում ջուրն աստիճանաբար քայքայել է բազալտե շերտը, և արդյունքում առաջացել է բարձր քարե եզր, որից այսօր էլ թափվում է հոսքը։ Մի քանի ժամ պատմական վայրերից հետո Շաքին բոլորովին այլ տրամադրություն է ստեղծում՝ այստեղ կարելի է զբոսնել, հանգստանալ ջրի մոտ և գեղեցիկ լուսանկարներ անել։ Կախված սեզոնից՝ հոսքի հզորությունը կարող է փոխվել, իսկ գարնանը և ամռան սկզբին ջրվեժը սովորաբար ամենաջրառատն է։

Շաքիից հետո շարունակում ենք ճանապարհը դեպի Հայաստանի ամենահայտնի վանքերից մեկը։ Որքան մոտենում ենք Տաթևին, այնքան խորանում են կիրճերը և ավելի վեհ դառնում լեռնային բնապատկերները։ Մեր առջև բացվում է Որոտանի հսկայական կիրճը, և ժայռի եզրին կանգնած է Տաթևը՝ Հայաստանի գլխավոր պատմական, հոգևոր և ճարտարապետական հուշարձաններից մեկը և Սյունիքի ամենաայցելվող պատմական վայրերից մեկը։ Նրա դիրքն այնքան տպավորիչ է, որ նույնիսկ պատմությանը ծանոթանալուց առաջ վայրն ուժեղագույն տպավորություն է թողնում։ Վայրն ունի վաղքրիստոնեական արմատներ, սակայն այսօր մեր տեսած հիմնական վանական համալիրը ձևավորվել է հիմնականում IX–X դարերում, և ժամանակի ընթացքում Տաթևը վերածվել է միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն հոգևոր կենտրոններից մեկի։

Վանքը հատուկ նշանակություն ստացավ XIV–XV դարերում, երբ այստեղ գործում էր հայտնի Տաթևի համալսարանը՝ միջնադարյան Հայաստանի խոշորագույն կրթական կենտրոններից մեկը։ Այստեղ ուսումնասիրում էին փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, քերականություն, մաթեմատիկա, աստղագիտություն, աշխարհագրություն, իրավունք, լեզուներ, երաժշտություն և ձեռագրական արվեստ։ Տաթևի համալսարանի հետ են կապված հայ մեծանուն մտածողներ Հովհան Որոտնեցին և Գրիգոր Տաթևացին։ Գրիգոր Տաթևացին միջնադարի խոշորագույն հայ փիլիսոփաներից, աստվածաբաններից և մանկավարժներից է։ Նա դասավանդել է Տաթևում, կարևորագույն դեր է խաղացել վանական դպրոցի զարգացման գործում, և համալիրի տարածքում գտնվում է նրա դամբարանը։ Վանքի գլխավոր տաճարը Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին է՝ ամբողջ համալիրի ճարտարապետական կենտրոնը։ Միջնադարում տաճարի պատերը զարդարված էին որմնանկարներով, որոնց հետքերի մի մասը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։ Համալիրի ամենաանսովոր հուշարձաններից մեկը Գավազանն է՝ 906 թվականին կանգնեցված բարձր քարե սյուն։ Նրա կառուցվածքը թույլ էր տալիս սյանը թեթևակի ճոճվել գետնի շարժման ժամանակ, ուստի այն ընկալվում էր որպես երկրաշարժերի և այլ տատանումների յուրօրինակ միջնադարյան ցուցիչ։ Վանքը կառուցված է Որոտանի խոր կիրճի եզրին, և այդ դիրքը միաժամանակ խորհրդանշական էր և գործնական՝ բարձր լեռները բնական պաշտպանություն էին ստեղծում, իսկ վանքը վերահսկում էր Սյունիքի կարևոր ճանապարհները։ Այսօր հենց այդ դիրքի շնորհիվ այստեղից բացվում են Հայաստանի ամենատպավորիչ տեսարաններից մի քանիսը։

Հյուրերի ցանկությամբ վանքի այցելությունը կարելի է համատեղել «Տաթևի թևեր» ճոպանուղով զբոսանքի հետ։ Նրա երկարությունը մոտ 5,7 կիլոմետր է, և այն համարվում է այդ տեսակի աշխարհի ամենաերկար ռևերսիվ ուղևորային ճոպանուղին։ Ճոպանուղին միացնում է Հալիձորը Տաթևին և անցնում է Որոտանի կիրճի վրայով՝ մեծ բարձրության վրա։ Զբոսանքն ինքնին դառնում է առանձին տպավորություն՝ խցիկն անցնում է հսկայական կիրճի վրայով, ներքևում ճանապարհն է, ժայռերը և Որոտան գետը, իսկ առջևում աստիճանաբար հայտնվում է վանքը։ Ճոպանուղու տոմսերը վճարվում են առանձին, իսկ դրա աշխատանքը կախված է ժամանակացույցից և եղանակային պայմաններից։ Ժամանակ ենք թողնում վանքում և դիտակետերում զբոսնելու համար՝ մի կողմում հնագույն պատերն են, մյուս կողմում՝ հսկայական կիրճը, իսկ պարզ եղանակին լեռները ձգվում են հեռու՝ մինչև հորիզոն։

Տաթևից հետո սկսում ենք վերադարձի ճանապարհը։ Սա երկար ճանապարհ է, ուստի երթուղին ի սկզբանե հաշվարկված է վաղ մեկնարկի համար։ Ճանապարհորդության վերջում Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ձեզ հասցնում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով։ Ամբողջ ճանապարհորդության մոտավոր տևողությունը 13–14 ժամ է։ Մեկ օրում երթուղին միավորում է Արարատը, Խոր Վիրապը, քրիստոնեության հնագույն պատմությունը, Արենիի խաղողի այգիները, հայկական գինին, Նորավանքի կարմիր կիրճը, Շաքիի ջրվեժը, Սյունիքի լեռները, Տաթևը և Որոտանի կիրճը։ Սա Երևանից մեկ օրում անցնելու ամենագեղեցիկ և հագեցած երթուղիներից մեկն է։