Հին աստվածներից դեպի Հայաստանի սրբավայրեր

Մեկ օր՝ Հայաստանի մի քանի դարաշրջան։ Այս երթուղին իդեալական է Հայաստանի հետ առաջին ծանոթության համար։ Մեկ օրում կտեսնենք երկրի բոլորովին տարբեր էջեր՝ Արարատի համայնապատկերը, լեռնային բնապատկերներ, I դարի անտիկ տաճար, անսովոր բազալտե ժայռեր և Հայաստանի միջնադարյան կարևորագույն վանքերից մեկը։ Ճանապարհորդությունը կառուցված է այնպես, որ պատմությունը բացահայտվի աստիճանաբար՝ Չարենցի կամարից և Ազատի հովտի բնությունից դեպի նախաքրիստոնեական Հայաստան, հրաբխային պատմություն և քրիստոնեական Հայաստան։ Եվ այս ամենը հանգիստ անհատական ձևաչափով է՝ առանց մեծ զբոսաշրջային խմբի և խիստ ժամանակացույցի։

Նշանակված ժամին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան գալիս է անմիջապես Ձեր նշած հասցեով Երևանում՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Ձեզ պետք չէ ինքնուրույն հասնել ընդհանուր հավաքի կետ։ Երթուղին անցնում է միայն Ձեզ և Ձեր ընկերակիցների համար, ուստի կարելի է կարգավորել կանգառների տևողությունը, լրացուցիչ լուսանկարներ անել և ճանապարհորդել Ձեզ համար հարմար տեմպով։ Արժեքը հաշվարկվում է անհատապես և կախված է մասնակիցների քանակից, ավտոմեքենայի ընտրված դասից, ճանապարհորդության ձևաչափից (պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ առանձին պրոֆեսիոնալ էքսկուրսավարով) և լրացուցիչ ծառայություններից։ Հասանելի են Standard, Comfort, Premium և Luxury դասերի ավտոմեքենաներ, իսկ ցանկության դեպքում անհատական ճանապարհորդությանը կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով։

Առաջին կանգառը Երևանից ոչ հեռու է՝ Գառնի տանող ճանապարհին։ Մեր առջև Չարենցի կամարն է՝ այս ուղղության ամենահայտնի դիտակետերից մեկը։ Հուշարձանը նվիրված է հայ մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցին։ Վայրը պատահական չի ընտրվել․ Չարենցը հատկապես սիրում էր Հայաստանի և Արարատի կերպարը, որը բազմիցս հայտնվել է նրա ստեղծագործություններում։ Այստեղ գլխավորը նույնիսկ կամարի ճարտարապետությունը չէ, այլ այն, ինչ բացվում է նրա ետևում։ Պարզ եղանակին այստեղից երևում է Արարատը, իսկ նրա առջև բացվում է հայկական լեռների և հովիտների լայն համայնապատկեր։ Կամարը բառացիորեն դառնում է այդ բնապատկերի բնական շրջանակ, ուստի հենց այստեղ ենք կատարում լուսանկարելու առաջին հանգիստ կանգառը։ Առավոտյան, լավ տեսանելիության դեպքում, Արարատը հատկապես գեղեցիկ է։

Չարենցի կամարից հետո շարունակում ենք ճանապարհը դեպի Ազատի ջրամբար։ Սա արդեն բոլորովին այլ Հայաստան է։ Մեր առջև բացվում է ջրի մեծ տարածք՝ շրջապատված չոր հրաբխային լեռներով և տարօրինակ ռելիեֆով։ Կախված տարվա եղանակից, ջրի մակարդակից և արևի լույսից՝ բնապատկերն այստեղ անընդհատ փոխվում է։ Գարնանը լեռները կանաչում են, ամռանը հայտնվում են ոսկեգույն և դարչնագույն երանգներ, իսկ աշնանը շրջակա ռելիեֆը դառնում է հատկապես հակապատկերային։ Անհատական տուրում կանգ ենք առնում հարմար և անվտանգ դիտակետում, որտեղ կարելի է հանգիստ զբոսնել, լուսանկարել և պարզապես վայելել բնությունը։ Սա նաև երթուղու ամենատպավորիչ բնական վայրերից մեկն է տեսանկարահանման համար․ համապատասխան եղանակային պայմաններում և այնտեղ, որտեղ թռիչքները թույլատրված են, հնարավոր է պրոֆեսիոնալ օդային նկարահանում դրոնով։

Մեր ճանապարհորդության հաջորդ ամբողջ հատվածը սերտորեն կապված է Ազատ գետի հետ։ Հենց այն է հազարամյակների ընթացքում ձևավորել շրջակա լանդշաֆտը։ Կիրճերը, հրաբխային ժայռերը և բազալտե գոյացությունները, որոնք կտեսնենք հետո, կազմում են կենտրոնական Հայաստանի ամենաանսովոր բնական համալիրներից մեկը։ Հաջորդ կանգառը մեզ տեղափոխում է բոլորովին այլ պատմական դարաշրջան։

Մեր առջև Գառնիի հնագիտական համալիրն է՝ Հայաստանի ամենաճանաչելի պատմական վայրերից մեկը և նրա նախաքրիստոնեական անցյալի եզակի վկայությունը։ Համալիրի գլխավոր հուշարձանը մ.թ. I դարի հայտնի տաճարն է։ Այն կառուցվել է Հայոց Տրդատ Ա թագավորի օրոք․ Գառնիի տարածքում գտնված հունարեն արձանագրությունը շինարարական աշխատանքները կապում է նրա թագավորության հետ։ Գառնին թույլ է տալիս տեսնել հայոց պատմության բոլորովին այլ էջ։ Մինչև քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանն ուներ սեփական հեթանոսական կրոնական ավանդույթներ՝ միաժամանակ կրելով հելլենիստական մշակույթի ուժեղ ազդեցությունը, և հենց այդ միահյուսումն է հատկապես նկատելի Գառնիի ճարտարապետության մեջ։ Տաճարը կանգնած է բարձր քարե պատվանդանի վրա և շրջապատված է 24 իոնական սյուներով։ Առաջին հայացքից այն հիշեցնում է Հունաստանի և Հռոմի անտիկ տաճարները, սակայն կառուցված է տեղական բազալտից և Հայոց հին թագավորության պատմության մի մասն է։

Գառնին միայն կրոնական վայր չէր․ այստեղ կար հզոր ամրոց և արքայական նստավայր։ Վայրն ընտրված էր ռազմավարական նկատառումներով։ Մի քանի կողմից սարահարթը պաշտպանված է Ազատ գետի խոր կիրճով և գրեթե ուղղահայաց բազալտե պատերով, իսկ բաց կողմում կար պարիսպների և աշտարակների համակարգ։ Դրա շնորհիվ Գառնին երկար ժամանակ ուներ կարևոր ռազմական և քաղաքական նշանակություն։ Հնագիտական համալիրի տարածքում պահպանվել են հին արքայական բաղնիքի մնացորդները։ Հատկապես հետաքրքիր է խճանկարային հատակը՝ անտիկ դիցաբանության և ծովային թեմատիկայի հետ կապված պատկերներով, որը հին հայկական մշակույթի և հելլենիստական աշխարհի սերտ կապի ևս մեկ վկայություն է։ XVII դարում տաճարը ավերվել է ուժեղ երկրաշարժից, և դարեր շարունակ նրա քարե բլոկները մնացել են համալիրի տարածքում։ XX դարում, երկարատև հնագիտական և ճարտարապետական ուսումնասիրություններից հետո, տաճարը գիտականորեն վերականգնվել է՝ բնօրինակ քարերի զգալի մասի օգտագործմամբ։ Այսօր Գառնին կրկին գրեթե այնպիսին է, ինչպիսին պետք է լիներ անտիկ տաճարը։

Գառնիից հետո իջնում ենք Ազատ գետի կիրճ։ Այստեղ է գտնվում Հայաստանի ամենաանսովոր բնական վայրերից մեկը՝ Քարերի սիմֆոնիան։ Այն անվանում են նաև Բազալտե երգեհոն, և բավական է մեկ հայացք՝ այդ անվան ծագումը հասկանալու համար։ Կիրճի վերևում խոյանում են հազարավոր երկար բազալտե սյուներ, որոնց մեծ մասն ունի կանոնավոր բազմանկյուն ձև։ Դրանք կարծես կախված են ժայռերից և հիշեցնում են հսկայական եկեղեցական երգեհոնի խողովակներ։ Ամենազարմանալին այն է, որ այս ամենը ստեղծել է բնությունը։ Այս գոյացություններն ունեն հրաբխային ծագում․ երբ լավայի հսկայական զանգվածներն աստիճանաբար սառչում և պնդանում էին, ապարի մեջ առաջանում էր ճաքերի համակարգ, որի արդյունքում ձևավորվեցին կանոնավոր բազալտե սյուներ։ Որոշներն ունեն հնգանկյուն կամ վեցանկյուն ձև, և հենց այս բնական երկրաչափության շնորհիվ ժայռերը գրեթե ձեռակերտ են թվում։ Ժամանակ ենք թողնում զբոսանքի համար բազալտե պատերի երկայնքով, որտեղ հատկապես հետաքրքիր է մոտիկից տեսնել սյուների կառուցվածքը։ Մի կողմում Ազատ գետն է, մյուս կողմում՝ հսկայական քարե պատերը, իսկ գլխավերևում բառացիորեն կախված է բնական «երգեհոնը»։ Զբոսանքից հետո շարունակում ենք ճանապարհը դեպի մեր օրվա վերջին և ամենատպավորիչ պատմական կետերից մեկը։

Ճանապարհը գնալով նեղանում է, լեռները մոտենում են, և հսկայական ժայռերի մեջ անսպասելիորեն հայտնվում է Գեղարդի վանքը։ Սա միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ամենաակնառու հուշարձաններից մեկն է, իսկ վանքը և Ազատ գետի վերին հովիտը ընդգրկված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Վանքի պատմությունը սկսվում է դեռ վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջանից։ Ըստ ավանդության՝ վանքը հիմնադրվել է IV դարի սկզբին, Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից հետո։ Սկզբում այն կոչվում էր Այրիվանք, որը նշանակում է «քարանձավային վանք», և այդ անունը հիանալի նկարագրում է նրա բնույթը։ Գեղարդի գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրա սրահների մի մասը կառուցված չէ սովորական եղանակով, այլ փորված է անմիջապես ժայռի մեջ։ Վարպետները պատերը քար առ քար չէին շարում․ նրանք մտնում էին զանգվածեղ ժայռի մեջ և աստիճանաբար փորում ապագա տաճարի տարածությունը։ Արդյունքում ստեղծվեցին եկեղեցիներ, մատուռներ, դամբարաններ և միաբանների սենյակներ։

Համալիրի գլխավոր եկեղեցին՝ Կաթողիկեն, կառուցվել է 1215 թվականին։ Ճարտարապետական համույթի զգալի մասը, որը տեսնում ենք այսօր, ձևավորվել է XIII դարում, և վանքի զարգացման գործում հատկապես կարևոր դեր է խաղացել Պռոշյանների իշխանական տոհմը։ Ժայռափոր համալիրի ներսում է գտնվում Պռոշյանների հայտնի դամբարանը։ Նրա պատին պահպանվել է կենդանիների պատկերով անսովոր քանդակ՝ Գեղարդի ամենաճանաչելի տարրերից մեկը։ Պրոֆեսիոնալ էքսկուրսավարի հետ ճանապարհորդելիս այստեղ հատկապես հետաքրքիր է բացահայտել միջնադարյան հայկական ճարտարապետության խորհրդանշանները։ Գեղարդի որոշ սրահներ ունեն արտասովոր ակուստիկա․ նույնիսկ ցածր ձայնը քարե տարածության ներսում բոլորովին այլ կերպ է հնչում։ Ձայնն արտացոլվում է պատերից և գմբեթից և ստեղծում երկարատև բնական արձագանք, ուստի ժայռափոր սրահների այցելությունը դառնում է ոչ միայն տեսողական, այլև ձայնային տպավորություն։ Վանքի ժայռափոր հատվածներից մեկում կա բնական աղբյուր, որը պաշտվել է դեռ մինչև քրիստոնեության տարածումը։ Վանքի հիմնադրումից հետո աղբյուրը դարձավ այս վայրի քրիստոնեական ավանդույթի մաս, և ջուրն այստեղ հոսում է մինչ օրս։

Վանքի ժամանակակից անվանումը կապված է ամենահարգված քրիստոնեական մասունքներից մեկի հետ։ «Գեղարդ» բառը նշանակում է «նիզակ»։ Քրիստոնեական ավանդության համաձայն՝ խոսքը այն նիզակի մասին է, որով խոցվել է Քրիստոսը խաչելության ժամանակ։ Համարվում էր, որ մասունքը Հայաստան է բերել Թադեոս առաքյալը, և մի քանի դար այն պահվել է հենց այստեղ։ Այստեղից էլ անվանումը՝ Գեղարդավանք, այսինքն՝ Նիզակի վանք։ Հետագայում մասունքը տեղափոխվել է Էջմիածին։ Գեղարդն արժեքավոր է ոչ միայն առանձին շինություններով․ այստեղ բնությունն ու ճարտարապետությունը ընկալվում են որպես մեկ ամբողջություն։ Բարձր ժայռերը շրջապատում են վանքը, սրահների մի մասը գտնվում է այդ ժայռերի ներսում, և վանական կառույցները կարծես շարունակում են հենց լեռը։ Հենց Գեղարդի և Ազատի վերին հովտի այս եզակի համույթն է ճանաչված ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։

Գեղարդին ծանոթանալուց հետո վերադառնում ենք Երևան։ Ճանապարհորդության ավարտին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան Ձեզ հասցնում է անմիջապես Ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Անհատական ճանապարհորդության ընդհանուր տևողությունը մոտավորապես 7–8 ժամ է։ Amaras Tour — բացահայտեք Հայաստանը անտիկ դարաշրջանից մինչև միջնադարյան սրբավայրեր մեկ անմոռանալի օրում։