Անհատական տուր՝ «Ճանապարհ անդունդի վրայով — Արենիի հին գինուց մինչև Խնձորեսկի քարանձավներն ու Տաթև»

Սա Հայաստանի հարավի ամենաանսովոր և տպավորիչ երթուղիներից մեկն է՝ ճամփորդություն, որը սկսվում է գինու բաժակով և ավարտվում Որոտանի կիրճի վրայով։

Առավոտյան կմեկնենք դեպի Արենի՝ գինեգործության հնագույն շրջան, կծանոթանանք հայկական գինուն և կփորձենք տեղական սորտերը։ Ապա ճանապարհը մեզ կտանի ավելի հարավ՝ Սյունիք, որտեղ մեզ սպասում է բոլորովին այլ աշխարհ՝ քարանձավներ, որոնցում համեմատաբար վերջերս դեռ մարդիկ էին ապրում, հսկայական կիրճ և կախովի կամուրջ, որը միացնում է կիրճի երկու կողմերը։ Խնձորեսկից հետո կուղևորվենք դեպի Որոտանի կիրճ, որի անդունդից վեր անցնում է «Տաթևի թևեր» հայտնի ճոպանուղին։ Իսկ ճամփորդության եզրափակիչը կլինի միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր և կրթական գլխավոր կենտրոններից մեկը՝ Տաթևի վանքը։

Հին գինի → քարանձավային քաղաք → կամուրջ կիրճի վրայով → թռիչք Որոտանի վրայով → Տաթև։ Սա երթուղի է նրանց համար, ում բավական չէ պարզապես տեսարժան վայրեր տեսնելը. այստեղ ամբողջ օրն ընկալվում է որպես իսկական արկածախնդրություն։

Նշանակված ժամին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան կժամանի ուղիղ Ձեր նշած հասցեով Երևանում՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Ոչ մի ընդհանուր հավաքատեղի, ոչ մի սպասում այլ զբոսաշրջիկների համար. այս օրը միայն Ձեզ և Ձեր ընկերակիցների համար է։ Երևանից մեկնում ենք դեպի հարավ, և առաջին մեծ կանգառը գինեգործության հայտնի շրջան Արենին է։

Արենի գյուղը գտնվում է Վայոց ձորում և այսօր հայկական գինեգործության ամենահայտնի կենտրոններից մեկն է։ Սակայն գինու պատմությունն այստեղ սկսվել է ոչ թե մի քանի դար առաջ. այն գնում է հազարամյակների խորքը։ Ժամանակակից գյուղի կողքին գտնվում է Արենի-1 հնագիտական հուշարձանը, որը աշխարհին տվել է այս տարածաշրջանի գինեգործական մշակույթի հնության ամենակարևոր ապացույցներից մեկը՝ Արենի-1 քարանձավում հնագետները հայտնաբերել են մոտավորապես 6100 տարվա վաղեմության գինեգործական համալիր, խաղողի վերամշակման և գինու պահպանման հետ կապված կառույցներ և իրեր։ Այս գտածոն համարվում է աշխարհի ամենահին հայտնի գինեգործարաններից մեկը, ուստի Վայոց ձորն այսօր հետաքրքիր է ոչ միայն ժամանակակից գեղեցիկ գինեգործարաններով. այստեղ գոյություն ունի իսկական պատմական կապ գինու հին և ժամանակակից մշակույթների միջև։

Տարածաշրջանի խորհրդանիշներից մեկը՝ Արենի տեղական խաղողի սորտն է, որը հաճախ անվանում են Արենի Նուար։ Այն հիանալի հարմարվել է Վայոց ձորի կլիմային. բարձրլեռնային պայմանները, արևոտ օրերի մեծ քանակը, քարքարոտ ու հրաբխային հողերը և ցերեկային ու գիշերային ջերմաստիճանների նկատելի տարբերությունը հատուկ պայմաններ են ստեղծում խաղողագործության համար։ Արենիից հիմնականում արտադրում են կարմիր և վարդագույն գինիներ։

Մեր ճամփորդության սկզբում այցելում ենք տարածաշրջանի գինեգործարաններից մեկը։ Կոնկրետ գինեգործարանը կարելի է ընտրել նախապես՝ կախված հյուրերի նախասիրություններից և էքսկուրսիայի օրվա հասանելիությունից։ Ծրագիրը կարող է ներառել գինեգործարանի պատմությանը ծանոթացում, պատմություն Արենի խաղողի մասին, արտադրական գոտու այցելություն, գինու պատրաստման տեխնոլոգիային ծանոթացում, նկուղների այցելություն, գինու հասունացման մասին պատմություն և ճաշակում։ Սա պարզապես «գին փորձելու» կանգառ չէ. մենք ուզում ենք, որ հյուրերը հասկանան, թե ինչու է Վայոց ձորը համարվում Հայաստանի գլխավոր գինեգործական շրջանը։

Ճաշակման ձևաչափը կախված է ընտրված գինեգործարանից։ Ճաշակման հավաքածուում կարող են ներառվել սպիտակ, վարդագույն և կարմիր գինիներ, Արենի սորտից պատրաստված գինիներ, հասունացած գինիներ, ինչպես նաև հատուկ կամ պահուստային շարքեր։ Ցանկության դեպքում կարելի է ընտրել ավելի ընդարձակ ճաշակման ձևաչափ։ Գինու տուրն ու ճաշակումը վճարվում են առանձին, եթե դրանք նախապես ներառված չեն ծրագրի անհատական հաշվարկում։ Ճաշակումից հետո հյուրերը կարող են գնել իրենց դուր եկած գինիները անմիջապես գինեգործարանում, եթե դրանք վաճառքում կան։

Արենիից հետո սկսում ենք երկար և շատ գեղեցիկ ճանապարհը դեպի Սյունիք։ Աստիճանաբար շրջակա լանդշաֆտն ավելի լեռնային է դառնում. ճանապարհն անցնում է լեռնանցքներով, հովիտներով և բարձրլեռնային հատվածներով։ Սյունիքը բոլորովին չի նմանվում Հայաստանի կենտրոնական մասին. այստեղ լեռներն ավելի հսկայական են, կիրճերն ավելի խորը, իսկ բնակավայրերի միջև հեռավորությունները իսկական ճամփորդության զգացողություն են ստեղծում։ Մեր հաջորդ նպատակակետը Խնձորեսկն է։

Խնձորեսկը գտնվում է Գորիսից ոչ հեռու։ Այսօր գոյություն ունի ժամանակակից Խնձորեսկ գյուղը, սակայն գլխավոր տեսարժան վայրը գտնվում է կիրճում. սա Հին Խնձորեսկն է՝ պատմական քարանձավային բնակավայր։ Մեր առջև կլինի ոչ թե մեկ քարանձավ կամ փոքրիկ հնագիտական վայր. ժամանակին այստեղ եղել է ամբողջ բնակավայր։ Կիրճի լանջերին կան հարյուրավոր բնական և արհեստականորեն ընդլայնված քարանձավներ։ Դրանք մարդիկ օգտագործել են որպես բնակելի տարածքներ, տնտեսական տարածքներ, ապաստարաններ և պահեստներ, որոշ քարանձավներ միմյանց էին միացած։ Բնակավայրը ներառում էր նաև սովորական քարե տներ, եկեղեցիներ և այլ կառույցներ։

Քարանձավային կենցաղը այստեղ երկար ժամանակ պահպանվել է։ Ընտանիքները ժայռի բնական խոռոչները հարմարեցրել են իրենց կենցաղային կարիքներին. որոշ տարածքներում մարդիկ էին ապրում, մյուսներն օգտագործվում էին սննդամթերքի պահպանման կամ անասունների պահման համար։ Ժայռերը բնական պաշտպանություն էին տալիս քամուց, շոգից և վատ եղանակից. այսպես աստիճանաբար ձևավորվել է եզակի բնակավայր, որտեղ բնությունը և մարդկային ճարտարապետությունը գոյակցում էին։ Անցյալում Խնձորեսկը բավականին խոշոր բնակավայր էր, և կյանքն այստեղ շարունակվել է մինչև 20-րդ դարը։ Հետագայում բնակիչները աստիճանաբար տեղափոխվել են ավելի հարթ տարածք, որտեղ առաջացել է ժամանակակից Խնձորեսկը, իսկ հին բնակավայրը մնացել է կիրճում։ Այսօր այն թույլ է տալիս բառացիորեն քայլել նախկին կյանքի հետքերով։

Հին Խնձորեսկի սիրտը հասնելու համար պետք է անցնել հայտնի կախովի կամրջով։ Դրա երկարությունը մոտավորապես 160 մետր է, այն անցնում է կիրճից բարձր և միացնում է նրա երկու կողմերը։ Կամուրջը ճամփորդության ամենամտահիշվող մասերից մեկն է. ոտքերի տակ խոր կիրճ է, կողքերում՝ հին բնակավայրի ժայռերն ու քարանձավները։ Կամուրջն ինքն էլ մի փոքր շարժվում է քայլելիս, ուստի զբոսանքը իսկական արկածի զգացողություն է ստեղծում։ Բարձրությունից վախեցողների համար կամրջով անցնելը կարող է հուզական պահ լինել, սակայն հենց այստեղից են բացվում Խնձորեսկի լավագույն տեսարանները։

Կամուրջն անցնելով՝ շարունակում ենք զբոսանքը։ Այստեղ կարելի է տեսնել քարանձավային բնակարաններ, ժայռային անցումներ, հին կառույցների մնացորդներ, եկեղեցիներ, պատմական արահետներ և համայնապատկերային կետեր. հենց այստեղ է պարզ դառնում, թե որքան մեծ է եղել Հին Խնձորեսկը։ Խնձորեսկը կապված է ոչ միայն անսովոր ճարտարապետության հետ. այս շրջանը կարևոր դեր է խաղացել Սյունիքի պատմության մեջ։ Հեռավորությունը, բարդ ռելիեֆը և բնական ապաստարանների մեծ քանակը բնակավայրը լավ պաշտպանված էին դարձնում, և այս տարածաշրջանով են անցել հայոց պատմության բարդ ժամանակաշրջանները, պատերազմներն ու տեղի բնակչության դիմադրությունը։

Կարևոր է հասկանալ, որ Խնձորեսկի այցելությունը սովորական ճանապարհային կանգառ չէ։ Այստեղ կան վայրէջքներ, վերելքներ, աստիճաններ, անհարթ քարե մակերեսներ, կախովի կամուրջ և ոտքով զբոսանք։ Հատուկ մարզական պատրաստվածություն չի պահանջվում, սակայն հարմարավետ կոշիկը պարտադիր է։ Տարեց հյուրերի կամ երկար քայլելուն դժվարացող մարդկանց համար ծրագիրը կարելի է կրճատել։

Խնձորեսկից հետո շարունակում ենք ճամփորդությունը Սյունիքով։ Ճանապարհն աստիճանաբար մեզ հասցնում է տարածաշրջանի ամենախորը և գեղեցիկ կիրճերից մեկին՝ Որոտանին։ Այստեղ սկսվում է մեր ճամփորդության հաջորդ մասը. մեր առջև է «Տաթևի թևեր» հայտնի ճոպանուղին, որը միացնում է Ալիձոր գյուղի տարածքը Տաթևին։ Դրա երկարությունը 5752 մետր է, և այն Գինեսի ռեկորդների գրքում գրանցված է որպես իր տեսակի ամենաերկար հակադարձ ուղևորափոխադրող ճոպանուղին աշխարհում։

Գլխավոր տպավորությունը ոչ թե ճանապարհի երկարությունն է, այլ այն, թե ինչի վրայով է այն անցնում։ Խցիկը շարժվում է Որոտանի կիրճից բարձր, և մեզանից ներքև՝ ժայռեր, լեռնային ճանապարհներ, անտառներ, Որոտան գետը և հսկայական խորության կիրճը։ Հակառակ կողմին մոտենալու ընթացքում աստիճանաբար հայտնվում է Տաթևի վանքը։ Տաթև կարելի է հասնել նաև ավտոմոբիլային ճանապարհով, սակայն «Տաթևի թևերը» թույլ են տալիս Որոտանի կիրճը տեսնել բոլորովին այլ կերպ. սա պարզապես տրանսպորտ չէ, այլ ճամփորդության առանձին մաս։ Մի քանի րոպեում աչքերի առջև բացվում է Սյունիքի մասշտաբը, որը սովորական ճանապարհից անհնար է զգալ։

Ճոպանուղու տոմսերը վճարվում են առանձին։ «Տաթևի թևերի» աշխատանքը կախված է սեզոնային գրաֆիկից, տեխնիկական ժամանակացույցից, եղանակային պայմաններից և քամու ուժից, ուստի յուրաքանչյուր ուղևորությունից առաջ ճոպանուղու ժամանակացույցն ու հասանելիությունը պետք է ստուգել նախապես։

Որոտանի հսկայական կիրճի եզրին գտնվում է Տաթևի վանքը՝ Հայաստանի ամենահայտնի պատմական համալիրներից մեկը։ Տաթևն անհնար է ընկալել առանձին շրջակա լանդշաֆտից. վանքը կանգնած է բառացիորեն անդունդի վրայով, և հենց ճարտարապետության, պատմության և բնության համադրությունն է այն երկրի ամենատպավորիչ վայրերից մեկը դարձնում։

Վաղ քրիստոնեական ներկայությունն այս վայրում վերաբերում է Հայաստանում քրիստոնեության տարածման առաջին դարերին, սակայն վանական հիմնական համալիրը ձևավորվել է սկսած 9-րդ դարից։ Հետագա դարերում Տաթևն ավելի մեծ ու ազդեցիկ է դարձել և վերածվել Սյունիքի հոգևոր, մշակութային և կրթական ամենակարևոր կենտրոնի։ Վանքի գլխավոր տաճարը՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, համալիրի ճարտարապետական կենտրոնն է։ Տաճարը կառուցվել է 9-րդ դարի վերջին — 10-րդ դարի սկզբին, և ներսում ժամանակին եղել է հարուստ որմնանկարչություն, որի հետքերի մի մասը պահպանվել է։

Տաթևը հատուկ հռչակ ստացավ 14–15-րդ դարերում, երբ այստեղ գործում էր հայտնի Տաթևի համալսարանը՝ միջնադարյան Հայաստանի կրթական ամենակարևոր կենտրոններից մեկը։ Այստեղ ուսումնասիրում էին փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, քերականություն, մաթեմատիկա, բնական գիտություններ, երաժշտություն և ձեռագրային արվեստ։ Տաթևը վայր էր, որտեղ ոչ միայն աղոթում էին. այստեղ ձևավորվում էր ժամանակի մտավոր էլիտան։ Տաթևի դպրոցի զարգացման հետ կապված ականավոր մտածողներից մեկը Հովհան Որոտնեցին էր. նա կարևոր դեր խաղաց Տաթևի կրթական ավանդույթի ստեղծման և զարգացման գործում, և նրա աշակերտները շարունակեցին այս գործը։ Նրանցից ամենահայտնին Գրիգոր Տաթևացին էր՝ փիլիսոփա, աստվածաբան, մանկավարժ և միջնադարի ամենախոշոր հայ մտավորականներից մեկը։ Նրա գործունեության շնորհիվ Տաթևի համալսարանը հասավ առանձնահատուկ ծաղկման շրջանի, և վանքի տարածքում գտնվում է Գրիգոր Տաթևացու դամբարանը։

Տաթևի ամենառեղծվածային և հետաքրքիր օբյեկտներից մեկը Գավազանն է՝ 906 թվականին կանգնեցված բարձր ութանիստ քարե սյունը։ Կառուցվածքի առանձնահատկությունը փոքրիկ շարժման և տատանման հնարավորության մեջ է. համարվում է, որ դրա շնորհիվ սյունը կարող էր արձագանքել երկրի տատանումներին, ուստի այն հաճախ անվանում են ինքնատիպ միջնադարյան սեյսմիկ ցուցիչ։ Ավելի քան հազար տարի առաջ կայուն մնալու և միաժամանակ շարժմանն արձագանքելու ունակ բարձր քարե կառույց ստեղծելը լուրջ ինժեներական խնդիր էր. Գավազանը հետաքրքիր է ոչ միայն որպես կրոնական կամ խորհրդանշական օբյեկտ, այն ցույց է տալիս միջնադարյան հայ վարպետների ինժեներական մտածողության բարձր մակարդակը։

Վանական համալիրում պահպանվել է միջնադարյան իւղաձիգ (յուղարան), որտեղ կարելի է տեսնել տարբեր սերմերից յուղ արտադրելու սարքավորումն ու սկզբունքը։ Սա Տաթևի հետաքրքիր մասն է, քանի որ ցույց է տալիս ոչ միայն հոգևոր, այլև մեծ վանքի առօրյա տնտեսական կյանքը։

Էքսկուրսիայից հետո անպայման ժամանակ ենք թողնում համայնապատկերի համար։ Մեր առջև Հայաստանի ամենատպավորիչ կիրճերից մեկն է. բարձր լեռներ, խոր հովիտ և Որոտան գետը ստեղծում են հսկայական մասշտաբի բնապատկեր, և հենց այս տարածության եզրին կանգնած է վանքը։ Սա այն պահն է, երբ ավելի լավ է պարզապես մի փոքր կանգ առնել։

Սնունդը ներառված չէ անհատական տուրի հիմնական արժեքի մեջ։ Քանի որ երթուղին շատ երկար է, մենք անպայման ժամանակ ենք նախատեսում սննդի համար, և հյուրերի ցանկությամբ ճաշը կարելի է կազմակերպել Վայոց ձորում, Գորիսի շրջանում, Խնձորեսկում կամ Ալիձորի ու Տաթևի շրջանում. կանգառի վայրը և տևողությունը համաձայնեցվում են նախապես։ Նման երկար երթուղու համար նաև խորհուրդ ենք տալիս վերցնել ջուր և թեթև նախուտեստ։

Տաթևից հետո սկսում ենք երկար հետդարձի ճանապարհը, և Amaras Tour-ի ավտոմեքենան Ձեզ հասցնում է ուղիղ Ձեր նշած հասցեով Երևանում։ Սա մեր անհատական ծրագրի ամենաերկար միօրյա երթուղիներից մեկն է, դրա մոտավոր տևողությունը 13–15 ժամ է, ուստի խորհուրդ ենք տալիս վաղ մեկնարկ և հարմարավետ ավտոմեքենա։

Մեկ օրվա ընթացքում ճամփորդությունն անցնում է բոլորովին տարբեր աշխարհներով. Արենիի այգիները → գինու հին մշակույթը → լեռնային ճանապարհները → Խնձորեսկի քարանձավները → կախովի կամուրջը → Որոտանի կիրճը → Տաթևի թևերը → հին Տաթևը։ Օրը սկսում ենք հայկական գինու բաժակով, ապա կիրճն անցնում ենք կախովի կամրջով, զբոսնում ենք ժայռերի մեջ թաքնված քաղաքով, բարձրանում ենք Որոտանի կիրճից վեր և ավարտում ենք ճամփորդությունը միջնադարյան Հայաստանի մեծագույն վանքերից մեկում։

Amaras Tour՝ անդունդի վրայով ճանապարհը, որը տանում է դեպի Տաթև։