Անհատական տուր՝ Բջնիի ամրոցից մինչև Ծաղկաձորի գագաթներն ու Սևան

Այս երթուղին կառուցել ենք այնպես, որ մեկ օրվա ընթացքում լանդշաֆտներն ու տպավորությունները անընդհատ փոխվեն։ Սկզբում՝ հին հայկական գյուղ և ամրոց՝ բարձրացած կիրճի վրայով։ Այնուհետև՝ միջնադարյան Կեչառիսի վանքը և Հայաստանի կարևորագույն իշխանական տոհմերից մեկի պատմությունը։ Դրանից հետո՝ լեռնային Ծաղկաձորը և բարձրացում ճոպանուղով Տեղենիս լեռան լանջերը։ Իսկ ճամփորդության եզրափակիչը կդառնա Սևանա լճի հսկայական կապույտ տարածությունը և հին Սևանավանքը։ Բջնի → Ծաղկաձոր → լեռներ → Սևան. սա այն երթուղին է, որտեղ մեկ օրվա ընթացքում կարելի է տեսնել Հայաստանի մի քանի բոլորովին տարբեր դեմքեր։

Ժամը 09:00-ին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ժամանում է հենց Ձեր նշած հասցեով Երևանում՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Ընդհանուր հավաքատեղիներ և մյուս մասնակիցներին սպասելու կարիք չկա. այս օրը պատկանում է միայն Ձեզ և Ձեր ընկերակցությանը։ Նստելուց հետո մեկնում ենք Կոտայքի մարզ։ Առաջին կանգառը կլինի Բջնին։

Բջնին հին հայկական գյուղ է՝ գտնվող Հրազդան գետի կիրճում։ Այսօր Բջնի անունը շատերն առաջին հերթին կապում են հայտնի հայկական հանքային ջրի հետ, սակայն այս վայրի պատմությունը շատ ավելի հին է. միջնադարում Բջնին ուներ ռազմավարական նշանակություն և կապված էր հզոր Պահլավունի իշխանական տոհմի հետ։ Գյուղի վրայով մինչ օրս բարձրանում են հին ամրոցի ավերակները։

Ամրոցը գտնվում է բարձր ժայռոտ բարձունքի վրա. կառուցման այս վայրն ընտրված է պատահական չէ՝ բարձունքից հնարավոր էր վերահսկել կիրճն ու ճանապարհները, որոնք անցնում էին Հայաստանի այս հատվածով։ Ամրոցը Պահլավունի տոհմի կարևոր ամրություններից մեկն էր և հատկապես ակտիվորեն օգտագործվում էր միջնադարում։ Բջնիի ամրությունները կապվում են IX–X դարերի հետ, երբ այս տարածքը գտնվում էր Բագրատունիների և Պահլավունի իշխանական տոհմի ազդեցության տակ, իսկ ամրոցը հատուկ նշանակություն ստացավ XI դարում։ Տոհմի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից մեկը Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին էր՝ իշխան, պետական գործիչ, գիտնական և միջնադարյան Հայաստանի ամենանշանավոր մտավորականներից մեկը։ Նրա անունը այսօր կրկին կհանդիպենք՝ արդեն Ծաղկաձորում։

Ամրոցը մեզ ամբողջությամբ չի հասել. կտեսնենք պաշտպանական պարիսպների, ամրությունների մնացորդներ և ինչ-որ ժամանակ ներսում գտնված կառույցների հետքեր։ Սակայն այս վայրի հիմնական արժեքը հնարավորությունն է զգալու հենց միջնադարյան ամրոցի աշխարհագրությունը։ Կանգնելով վերևում՝ հեշտ է հասկանալ, թե ինչու հենց այս ժայռն են ընտրել պաշտպանության համար. այստեղից բացվում են գեղեցիկ տեսարաններ դեպի Բջնին, կիրճը և շրջակա լեռները։ Ամրոց այցելելու համար անհրաժեշտ է հարմարավետ կոշիկ. երթուղու մի հատվածն անցնում է ոտքով՝ բնական ռելիեֆով։

Ամրոցից հետո ծանոթանում ենք Բջնիի մեկ այլ կարևոր հուշարձանի՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հետ։ Այն կառուցվել է 1031 թվականին, և կառուցումը կապված է նույն Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու հետ։ Այսպիսով Բջնին դառնում է ճամփորդության հաջորդ մասի հրաշալի պատմական ներածությունը, քանի որ հենց Պահլավունիներն են կարևորագույն դեր խաղացել նաև Կեչառիսի վանքի պատմության մեջ։

Բջնիից շարունակում ենք ճանապարհը դեպի Ծաղկաձոր։ Ճանապարհը աստիճանաբար բարձրանում է, փոխվում է բուսականությունը, հայտնվում են անտառապատ լեռնալանջեր, իսկ օդը դառնում է զովացուցիչ։ Շուտով հասնում ենք Հայաստանի ամենահայտնի լեռնային հանգստավայրերից մեկը։

Ծաղկաձոր անունը բառացիորեն կարելի է թարգմանել որպես «ծաղիկների կիրճ»։ Քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 1840 մետր բարձրության վրա՝ Տեղենիս լեռան լանջերին, և այսօր հայտնի է որպես Հայաստանի հիմնական դահուկային և ամենամյա լեռնային հանգստավայրը. ձմռանը այստեղ գալիս են ձյան ու դահուկների համար, ամռանը՝ լեռների, զով օդի, զբոսանքների ու համայնապատկերների համար։ Սակայն Ծաղկաձորի պատմությունը սկսվել է շատ ավելի վաղ, քան ժամանակակից հյուրանոցներն ու ճոպանուղին։

Ծաղկաձորի պատմական հատվածում գտնվում է Կեչառիսի վանական համալիրը՝ Կոտայքի կարևորագույն միջնադարյան վանական համալիրներից մեկը։ Հիմնական համալիրը ձևավորվել է XI–XIII դարերում, և Կեչառիսի պատմությունը սերտորեն կապված է Պահլավունի իշխանական տոհմի հետ։

Վանքի պատմության հիմնական դեմքերից մեկը Բջնիից արդեն ծանոթ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին էր՝ ոչ միայն ազդեցիկ իշխանական տոհմի ներկայացուցիչ, այլև իր ժամանակի կրթված պետական գործիչ, փիլիսոփա և գիտնական։ Հենց Պահլավունիների օրոք սկսվեց Կեչառիսի ակտիվ զարգացումը։ Այսպես մեր երթուղու երկու կետերը՝ Բջնին և Կեչառիսը, միանում են մեկ պատմությամբ, ինչը ճամփորդությունն ավելի հետաքրքիր է դարձնում, քան տեսարժան վայրերի սովորական հավաքածուն։

XII–XIII դարերում Կեչառիսը վերածվեց միջնադարյան Հայաստանի խոշոր հոգևոր և մշակութային կենտրոնի։ Վանքին կից գործում էր դպրոց, այստեղ ապրում և աշխատում էին հոգևորականներ, գիտնականներ և ձեռագրական ավանդույթի վարպետներ։ Համալիրը զարգացել է մի քանի դարերի ընթացքում, այդ պատճառով այսօր այստեղ կարելի է տեսնել տարբեր ժամանակաշրջանների կառույցներ։

Համալիրը ներառում է մի քանի եկեղեցի, մատուռ, գավիթ և խաչքարեր։ Գլխավոր տաճարներից մեկը Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է. ավելի ուշ համալիրը համալրվել է նոր կառույցներով, որոնցից մի քանիսը կապված են արդեն XIII դարի հետ։ Հենց դրա համար է Կեչառիսը հետաքրքիր ոչ որպես մեկ եկեղեցի, այլ որպես իրական միջնադարյան վանական համալիր։

Պատմությունից հետո ժամանակն է բարձրանալ լեռները։ Մեկնում ենք Ծաղկաձորի հայտնի ճոպանուղի. վերելքն անցնում է Տեղենիս լեռան լանջերով։ Շարժման ընթացքում քաղաքը մնում է ավելի ու ավելի ցածր, անտառը աստիճանաբար փոխարինվում է բաց լեռնային տարածություններով, իսկ համայնապատկերն ավելի ու ավելի է լայնանում։

Ծաղկաձորը գտնվում է Տեղենիս լեռան արևելյան լանջին։ Ճոպանուղին բաղկացած է մի քանի հատվածներից և հյուրերին բարձրացնում է հանգստավայրից բարձր վեր։ Լավ եղանակին այստեղից բացվում են Կոտայքի և շրջակա լեռների լայն համայնապատկերներ. ձմռանը մեր առջև ձյունառատ լանջեր են, գարնանն ու ամռանը՝ կանաչ ալպիական լանդշաֆտներ, աշնանը՝ բոլորովին այլ գույներ։ Այդ իսկ պատճառով այս երթուղին գեղեցիկ է գրեթե տարվա ցանկացած եղանակին։

Քանի որ տուրն անհատական է, այստեղ շտապելու կարիք չկա. կարելի է բարձրանալ ճոպանուղով, լուսանկարվել, խմել սուրճ, մի փոքր զբոսնել և պարզապես վայելել լեռնային օդը։ Կանգառի տևողությունը կարգավորում ենք հյուրերի ցանկությանը համապատասխան։ Ճոպանուղու տոմսերը վճարվում են առանձին, իսկ ճոպանուղու աշխատանքը կախված է սեզոնից և եղանակային պայմաններից։

Ծաղկաձորից հետո կրկին փոխում ենք լանդշաֆտը՝ այժմ մեկնում ենք Գեղարքունիքի մարզ։ Ճանապարհն աստիճանաբար մեզ դուրս է բերում հսկայական կապույտ տարածության մոտ. մեր առջև հայտնվում է Սևանա լիճը։

Սևանը Հայաստանի ամենամեծ լիճն է և երկրի հիմնական բնական խորհրդանիշներից մեկը։ Այն գտնվում է ծովի մակարդակից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա, հենց դրա համար է կլիման այստեղ տարբերվում Երևանից. նույնիսկ ամռանը ջրի մոտ կարող է զով և քամոտ լինել։ Սևանը հաճախ անվանում են հայկական ծով. երբ կանգնում ես ափին և նայում հորիզոն հեռացող ջրին, հասկանալի է դառնում՝ ինչու։

Լճի վրայով, թերակղզում, գտնվում է հայտնի Սևանավանք վանքը։ Վանք բարձրանալու համար անհրաժեշտ է անցնել սանդուղքով, սակայն վերևում բացվում է Հայաստանի ամենաճանաչելի համայնապատկերներից մեկը. մի կողմից՝ հին քարե եկեղեցիներ, մյուս կողմից՝ Սևանի հսկայական տարածությունը և շրջակա լեռները։

Այս վայրի վանական ավանդույթն ունի վաղ արմատներ, սակայն համալիրի հիմնական պահպանված եկեղեցիները վերաբերում են IX դարին։ 874 թվականին այստեղ կառուցվել են Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները, և դրանց կառուցումը կապվում է Մարիամ իշխանուհու՝ ապագա հայոց թագավոր Աշոտ Ա Բագրատունու դստեր հետ։

Այսօր Սևանավանք կարելի է հասնել ցամաքով, սակայն պատմականորեն վանքը գտնվում էր կղզում։ XX դարում Սևանի ջրի մակարդակը զգալիորեն նվազեց, և նախկին կղզին վերածվեց թերակղզու, այդ պատճառով Սևանավանքի հին լուսանկարները բոլորովին այլ տեսք ունեն. վանքը դրանց վրա բառացիորեն բարձրանում է ջրի մեջտեղից։

Վանքի պատմությանը ծանոթանալուց հետո ժամանակ ենք թողնում զբոսանքի համար. չենք շտապում անմիջապես վերադառնալ ավտոմեքենա, այլ հանգիստ լուսանկարվում ենք, բարձունքից նայում Սևանին և պարզապես հանգստանում ինտենսիվ օրից հետո։ Հյուրերի ցանկությամբ Սևանի մոտ կարելի է կազմակերպել ճաշ՝ հայկական խոհանոց կամ տեղական ձկան ուտեստներ. սնունդը չի մտնում անհատական տուրի հիմնական արժեքի մեջ և վճարվում է առանձին, իսկ ռեստորանն ու կանգառի տևողությունը կարելի է համաձայնեցնել նախապես։

Սևանից հետո սկսում ենք վերադարձի ճանապարհը։ Ճամփորդության վերջում Amaras Tour-ի ավտոմեքենան Ձեզ հասցնում է հենց Ձեր նշած հասցեով Երևանում։ Ամբողջ ճամփորդության մոտավոր տևողությունը 9–10 ժամ է։