Կապույտ Սևանից դեպի Դիլիջանի կանաչ անտառներ

Մեկ օր՝ երկու բոլորովին տարբեր Հայաստան։ Այս երթուղին հատկապես գեղեցիկ է իր հակադրությամբ։ Առավոտյան կտեսնենք Սևանի հսկայական կապույտ տարածքը և բարձունքին կանգնած հնագույն վանքը։ Այնուհետև կանցնենք լեռնանցքով, և բառացիորեն կարճ ժամանակ անց բնապատկերն ամբողջովին կփոխվի՝ չոր բարձրլեռնային տարածքները կմնան հետևում, իսկ մեր առջև կհայտնվեն խիտ անտառներ, կանաչ կիրճեր և Տավուշի լեռները։ Հետո՝ հարմարավետ Դիլիջանը, Հաղարծին և Գոշավանք հնագույն վանքերը և փոքրիկ անտառային Պարզ լիճը։ Սա այն երթուղիներից է, որտեղ ճանապարհն ինքնին դառնում է ճամփորդության մի մասը։

Սա անհատական տուր է՝ մեկնումով անմիջապես Երևանում ձեր հասցեից և վերադարձով ձեր նշած հասցեով։ Երթուղին անցնում է Գեղարքունիքով և Տավուշով և համատեղում է լիճը, լեռները, անտառները, միջնադարյան ճարտարապետությունը և զբոսանքները։ Անհատական տուրը կարելի է պատվիրել երկու ձևաչափով՝ պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ պրոֆեսիոնալ վարորդով և առանձին պրոֆեսիոնալ էքսկուրսավարով։ Ճամփորդությունն անցկացվում է Standard, Comfort, Premium կամ Luxury կարգի ավտոմեքենայով։ Արժեքը հաշվարկվում է անհատապես։ Ցանկության դեպքում կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով։

Երևանից մեկնում ենք հյուսիս՝ դեպի Գեղարքունիքի մարզ։ Օրվա առաջին մեծ տպավորությունը Սևանա լիճն է։ Այն գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա և Հայաստանի ամենամեծ լիճն է։ Ջրի հսկայական տարածության պատճառով Սևանը հաճախ անվանում են հայկական ծով։ Լճի գույնն անընդհատ փոխվում է՝ կախված եղանակից, ամպերից, քամուց և արևի դիրքից։ Երբեմն Սևանը մուգ կապույտ է, երբեմն՝ վառ երկնագույն, իսկ պայծառ եղանակին ջուրը ստանում է գրեթե փիրուզագույն երանգներ։

Լճի վերևում՝ բարձունքի վրա, գտնվում է Հայաստանի ամենաճանաչելի վանքերից մեկը՝ Սևանավանքը։ Դեպի վանք բարձրանում ենք աստիճաններով, և որքան բարձրանում ենք, այնքան ավելի լայն է բացվում Սևանի համայնապատկերը։ Կղզում վանական կյանքն ունի վաղքրիստոնեական արմատներ, իսկ համալիրի գլխավոր պահպանված եկեղեցիները թվագրվում են IX դարով. 874 թվականին այստեղ կառուցվել են Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները։ Դրանց կառուցումը կապված է Մարիամ իշխանուհու՝ Աշոտ Բագրատունու՝ ապագա Աշոտ Առաջին թագավորի դստեր անվան հետ։ Վանքն աստիճանաբար դարձավ տարածաշրջանի կարևոր հոգևոր կենտրոն։ Այսօր այն գտնվում է թերակղզու վրա, սակայն պատմականորեն իսկական կղզի էր՝ ափից ջրով բաժանված, ուստի Սևանավանքի հին լուսանկարները խիստ տարբերվում են ժամանակակիցներից։ XX դարում Սևանի ջրի մակարդակի զգալի իջեցման հետևանքով ցամաքի մի հատված կղզին միացրեց ափին, և այդպես առաջացավ ներկայիս թերակղզին։

Վանքին ծանոթանալուց հետո ժամանակ ենք թողնում զբոսանքի և լուսանկարների համար։ Այստեղից լավ է զգացվում Սևանի իրական մասշտաբը՝ պայծառ եղանակին երևում են լճի հսկայական մակերեսը և շրջակա լեռնաշղթաները։ Այնուհետև շարունակում ենք ճանապարհը դեպի հյուսիս, և սկսվում է ճանապարհի ամենագեղեցիկ հատվածներից մեկը։ Աստիճանաբար թողնում ենք Գեղարքունիքը և ուղևորվում դեպի Տավուշ։ Լեռնային հատվածից հետո ճանապարհը մեզ տանում է բոլորովին այլ բնական աշխարհ՝ հայտնվում են խիտ անտառներ, լեռները կանաչում են, օդը դառնում է ավելի խոնավ ու զով։ Մենք մտնում ենք Հայաստանի ամենականաչ տարածաշրջաններից մեկը։

Դիլիջանը գտնվում է Աղստև գետի հովտում՝ անտառապատ լեռների միջև, ծովի մակերևույթից մոտ 1100–1500 մետր բարձրության վրա։ Կլիմայի, անտառների և լեռնային օդի շնորհիվ Դիլիջանը դեռ XIX–XX դարերում զարգանում էր որպես առողջարանային ուղղություն։ Այսօր շրջակա անտառների զգալի մասը մտնում է Դիլիջանի ազգային պարկի մեջ, և հենց բնությունն է այս տարածաշրջանը դարձնում բոլորովին տարբեր Երևանից կամ Հայաստանի հարավից։ Դիլիջանը հաճախ ոչ պաշտոնապես անվանում են «հայկական Շվեյցարիա», և պատճառը պարզ է դառնում տարածաշրջան մտնելուն պես՝ այստեղ բոլորովին այլ լանդշաֆտ է. խիտ անտառներ, լեռնալանջեր, փոքր լճեր, զով կլիմա և կանաչ կիրճեր։ Բայց իրական Դիլիջանը հետաքրքիր է ոչ միայն իր բնությամբ․ քաղաքն ունի իր ճարտարապետությունը, արհեստագործական ավանդույթները և հին առողջարանային քաղաքի մթնոլորտը։

Կանգ ենք առնում քաղաքի պատմական մասում՝ Հին Դիլիջանում, որտեղ պահպանվել և վերականգնվել է XIX դարի դիլիջանյան ավանդական ճարտարապետությունը։ Քարե տները, փայտե պատշգամբները, փոքրիկ արհեստանոցներն ու նեղ փողոցները բոլորովին այլ մթնոլորտ են ստեղծում։ Հին Դիլիջանի ամենաճանաչելի վայրերից մեկը Շարամբեյան փողոցն է։ Այստեղ կարելի է տեսնել ավանդական փայտե պատշգամբներ և հին Դիլիջանին բնորոշ քաղաքային ճարտարապետության տարրեր, ինչպես նաև փոքր արհեստանոցներ և հուշանվերների սրահներ։ Սա լավ վայր է անշտապ զբոսանքի, ազատ լուսանկարվելու և քաղաքին ծանոթանալու համար։

Դիլիջանից հետո ուղևորվում ենք ազգային պարկի անտառների խորքը։ Ճանապարհն անցնում է լեռների և խիտ բուսականության միջով, և կանաչ կիրճերից մեկում հայտնվում է Հաղարծին վանքը՝ ամենագեղեցիկ օրինակներից մեկն այն բանի, թե ինչպես կարող է միջնադարյան հայկական ճարտարապետությունը բառացիորեն միաձուլվել բնությանը։ Վանական համալիրը ձևավորվել է մոտավորապես X–XIII դարերում, հատկապես ակտիվ՝ XII–XIII դարերում. տարբեր ժամանակաշրջաններում այստեղ կառուցվել են եկեղեցիներ, գավիթներ, սեղանատուն և վանական այլ շինություններ։ Վանքի պատմությունը կապված է հայ իշխանական Բագրատունյաց տոհմի հետ։ Համալիրի ամենահին հիմնական կառույցներից մեկը Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին է. հետագայում նրա շուրջը հայտնվեցին այլ շենքեր, և Հաղարծինն աստիճանաբար դարձավ տարածաշրջանի խոշոր հոգևոր կենտրոն։ Համալիրի ամենամեծ և ճարտարապետորեն ամենաարտահայտիչ եկեղեցին 1281 թվականին կառուցված Սուրբ Աստվածածինն է։ Նրա բարձր գմբեթը լավ երևում է շրջակա անտառների միջից, և ճարտարապետական մանրամասների առատությամբ հանդերձ՝ տաճարը թեթև ու ներդաշնակ տեսք ունի։ Առանձին ուշադրության է արժանի վանքի սեղանատունը, որը 1248 թվականին կառուցել է ճարտարապետ Մինասը. նրա ընդարձակ ներքին տարածքը բաժանված է քարե հենասյուներով։ Սա Հայաստանում այս տիպի միջնադարյան վանական ճարտարապետության պահպանված ամենահետաքրքիր օրինակներից մեկն է։

Հաղարծին անվան հետ կապված է մի տարածված ավանդազրույց։ Ըստ ավանդության՝ վանքի օծման ժամանակ նրա գմբեթի վերևում արծիվներ էին պտտվում, և անունը երբեմն կապում են «արծիվների խաղ» պատկերը փոխանցող հայերեն բառերի հետ։ Վանքի հետևում պահպանվել է հին ընկուզենու հայտնի բունը, որի հետ կապված է ևս մեկ տեղական ավանդույթ. ասում են՝ եթե անցնես բնի անցքով և երազանք պահես, այն կարող է իրականանալ։ Իհարկե, սա ավանդազրույց է, բայց հենց այսպիսի փոքրիկ պատմություններն են ճամփորդությունը կենդանի դարձնում։

Հաղարծինից հետո Տավուշի անտառներով շարունակում ենք ճանապարհը դեպի Գոշ գյուղ։ Այստեղ է գտնվում միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն կրթական և հոգևոր կենտրոններից մեկը՝ Գոշավանքը։ Վանական համալիրը հիմնադրվել է XII դարի վերջին, և նրա պատմությունը սերտորեն կապված է հայ մեծ մտածող, գիտնական և իրավագետ Մխիթար Գոշի՝ աստվածաբանի, գրողի և հայկական միջնադարի ականավոր դեմքերից մեկի անվան հետ։ Հատկապես հայտնի է նրա «Դատաստանագիրքը»՝ միջնադարյան հայ իրավական մտքի կարևորագույն հուշարձաններից մեկը։ Գոշավանքից առաջ գոյություն ուներ մեկ այլ վանք՝ Գետիկը, որն ավերվել էր երկրաշարժից։ Դրանից հետո Մխիթար Գոշը Իվանե Զաքարյան իշխանի աջակցությամբ հիմնեց նոր վանական կենտրոն, որը սկզբում կոչվում էր Նոր Գետիկ, իսկ Մխիթար Գոշի մահից հետո ստացավ Գոշավանք՝ Գոշի վանք անունը։ Մխիթար Գոշի օրոք վանքը դարձավ ոչ միայն կրոնական, այլև խոշոր կրթական կենտրոն. այստեղ սովորում էին աշակերտներ, ստեղծվում էին ձեռագրեր և զարգանում էր միջնադարյան հայ գիտությունը։

Համալիրը ներառում է մի քանի եկեղեցի, գավիթ, մատուռներ և վանական դպրոցի ու գրադարանի հետ կապված շինություններ. հիմնական շենքերը թվագրվում են XII–XIII դարերով։ Սակայն Գոշավանքի գլխավոր գանձերից մեկը նրա հմտորեն քանդակված խաչքարերն են։ Հատկապես հայտնի են Պողոս վարպետի՝ XIII դարի վերջին ստեղծած գործերը։ Զարդանախշն այնքան նուրբ ու բազմաշերտ է, որ հեռվից թվում է, թե մեր առջև ոչ թե քար է, այլ իսկական ժանյակ։ Սա հայ միջնադարյան քարագործների վարպետության լավագույն օրինակներից մեկն է։

Հագեցած պատմական մասից հետո օրն ավարտում ենք բնության գրկում՝ Դիլիջանի ազգային պարկի անտառներում թաքնված Պարզ լճի մոտ։ «Պարզ» բառը հայերենից թարգմանվում է որպես «մաքուր» կամ «թափանցիկ»։ Սա կանաչ բլուրներով շրջապատված փոքրիկ անտառային լիճ է, և վանքերից հետո այստեղ երկար էքսկուրսիայի կարիք այլևս չկա. կարելի է զբոսնել լճի շուրջը, նստել ջրի մոտ, սուրճ խմել, լուսանկարվել և պարզապես վայելել անտառի լռությունը։ Կախված սեզոնից՝ տարածքում կարող են գործել լրացուցիչ զվարճանքներ և ակտիվություններ, որոնք վճարվում են առանձին։ Առավոտյան սկսեցինք հսկայական բարձրլեռնային Սևանից, իսկ ճամփորդությունն ավարտում ենք բոլորովին այլ լճի մոտ՝ փոքր, խաղաղ և անտառներում թաքնված։ Երկու լիճ մեկ օրում, և դրանք բոլորովին նման չեն իրար։ Այստեղ պատմությունն անջատված չէ բնությունից. վանքերը կանգնած են անտառների մեջ, ճանապարհներն անցնում են լեռներով, իսկ օրը սկսվում է մի լճի մոտ և ավարտվում մյուսի մոտ։