Վայոց Ձորի ամրոցները և Խորբատեղի գեյզերը

Այս ճանապարհորդության ընթացքում միավորում ենք Վայոց Ձորի երեք բոլորովին տարբեր կողմերը՝ լեռնաշղթայի գագաթին կանգնած միջնադարյան ամրոցը, լեռների մեջ կորած վանքը և անսովոր բնական հանքային աղբյուրը, որը պարբերաբար ջուր է ժայթքում գետնի տակից։ Բայց ամենահետաքրքիրն այս կետերի միջև է՝ Վայոց Ձորի իսկական լեռնային ճանապարհները, որոնցով կշարժվենք 4×4 ամենագնացներով։

Առավոտյան դուրս ենք գալիս Երևանից և ուղևորվում Հայաստանի հարավ։ Արարատյան դաշտից հետո բնապատկերն աստիճանաբար փոխվում է, և սկսվում են Վայոց Ձորի լեռները՝ երկրի ամենագեղեցիկ և պատմականորեն հարուստ տարածաշրջաններից մեկը։ Շարունակում ենք դեպի Եղեգիս և Արտաբույնք։ Այստեղ ավարտվում է ճանապարհորդության սովորական մասը և սկսվում է մեր լեռնային երթուղին՝ նստում ենք 4×4 ամենագնացներ։ Առջևում գրունտային և քարքարոտ ճանապարհներ են, վերելքներ լեռնալանջերով և համայնապատկերային հատվածներ Եղեգիսի հովտի վերևում։ Կախված եղանակից՝ ճանապարհը կարող է լինել չոր ու փոշոտ կամ, ընդհակառակը, ցեխոտ ու սայթաքուն, ուստի յուրաքանչյուր ելքի երթուղին գնահատվում է փաստացի պայմանները հաշվի առնելով։

Երթուղու առաջին մեծ կետը Սմբատաբերդն է։ Ամրոցը գտնվում է Եղեգիսի և Արտաբույնքի հովիտների միջև ձգվող բարձր լեռնաշղթայի վրա։ Նրա դիրքը պատահական չի ընտրվել․ մի քանի կողմից ամրոցը պաշտպանված է բնական զառիթափ լանջերով, իսկ հզոր պարիսպներն այն դարձնում էին միջնադարյան Վայոց Ձորի լուրջ պաշտպանական կետերից մեկը։ Այս վայրի ամրությունների պատմությունը հասնում է վաղ միջնադար, իսկ հատկապես կարևոր դեր Սմբատաբերդը խաղացել է մոտավորապես X–XIII դարերում։

Մինչև մեր օրերը պահպանվել են պարիսպների և աշտարակների զգալի հատվածներ։ Ամրությունների ընդհանուր երկարությունը կազմում էր մոտ մեկ կիլոմետր։ Ներսում կային պաշտպանական և տնտեսական կառույցներ, ջրամբարներ և կայազորի կյանքի համար անհրաժեշտ այլ շինություններ։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում ամրոցի ջրամատակարարման համակարգը․ միջնադարյան ամրոցի համար, որը թշնամին կարող էր երկար ժամանակ պաշարել, սեփական ջրի աղբյուր ունենալը գոյատևման հարց էր։ Բայց Սմբատաբերդը տպավորում է ոչ միայն իր պատմությամբ։ Պարիսպներից հրաշալի տեսարաններ են բացվում Վայոց Ձորի լեռների, Եղեգիսի հովտի և շրջակա կիրճերի վրա։ Այստեղ ժամանակ ենք թողնում էքսկուրսիայի, զբոսանքի, լուսանկարների և կարճ հանգստի համար, որից հետո վերադառնում ենք ամենագնացների մոտ և շարունակում երթուղին։

Հաջորդ կետը Ծախաց Քար վանքն է։ Այն գտնվում է Եղեգիսի հովտից բարձր, մեծ ճանապարհներից և բնակավայրերից հեռու։ Հենց այդ հեռավորությունն է վայրը դարձնում առանձնահատուկ՝ այստեղ չկան քաղաքային աղմուկ ու զբոսաշրջիկների մեծ հոսք, շուրջբոլորը միայն լեռներ են, քամի և միջնադարյան քարեր։

Վանական համալիրը հիմնականում թվագրվում է X–XI դարերով, իսկ նրա ամենակարևոր մասերից մեկը կառուցվել է XI դարում։ Այստեղ պահպանվել են եկեղեցիներ, խաչքարեր, վանական շինությունների և հին գերեզմանոցի մնացորդներ։ Հատկապես հետաքրքիր են քարե բարձրաքանդակներն ու դեկորատիվ տարրերը։ Ծախաց Քարը պարզապես աղոթատեղի չէր․ նման վանական համալիրները միջնադարյան Հայաստանի կարևոր հոգևոր և մշակութային կենտրոններ էին։

Ծախաց Քարից հետո շարունակում ենք ճանապարհորդությունը Վայոց Ձորով։ Ճանապարհն անցնում է բաց լեռնային տարածություններով, և կախված տարվա եղանակից՝ այստեղ կարելի է տեսնել բոլորովին տարբեր բնապատկերներ՝ գարնանը վառ կանաչ, ամռանը ոսկեգույն լեռնալանջեր, աշնանը խոր դեղին և կարմրավուն երանգներ։ Ճանապարհին կանգառներ ենք անում ամենագեղեցիկ համայնապատկերային կետերում։

Այնուհետև ուղևորվում ենք դեպի փոքրիկ լեռնային Խորբատեղ գյուղը, որը գտնվում է Արտաբույն գետի հովտում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1880 մետր բարձրության վրա։ Բայց մեր նպատակը հենց գյուղում չէ․ նրանից ոչ հեռու, բաց լեռնային լանդշաֆտի մեջ, գտնվում է անսովոր բնական հանքային աղբյուր, որը հայտնի է որպես Խորբատեղի գեյզեր։ Իրականում դա գազերով հագեցած բնական հանքային աղբյուր է։ Ջուրը դուրս է գալիս գետնի տակից և պարբերաբար նկատելի ժայթքումներ առաջացնում։ Երկար ժամանակի ընթացքում հանքանյութերն աղբյուրի շրջակա հողը ներկել են անսովոր երանգներով՝ սպիտակից և օխրայից մինչև կարմրաշագանակագույն։ Վայոց Ձորի բաց լեռների ֆոնին այս վայրը բոլորովին անսովոր տեսք ունի։

Աղբյուրին տանում է գրունտային ճանապարհ։ Չոր եղանակին հիմնական հատվածը կարելի է անցնել ամենագնացներով, իսկ անձրևից հետո հողը դառնում է զգալիորեն ավելի սայթաքուն ու ցեխոտ։ Ամենագնացները մոտենում են առավելագույնս անվտանգ հասանելի կետին, իսկ վերջին փոքր հատվածն անցնում ենք ոտքով՝ լեռնային մարգագետնով։ Աղբյուրի մոտ ժամանակ ենք թողնում լուսանկարների և բնական այս օբյեկտին ծանոթանալու համար։ Պետք է հիշել, որ սա վայրի բնական աղբյուր է, այլ ոչ թե կահավորված զբոսաշրջային համալիր, և այստեղ լիարժեք ենթակառուցվածքներ չկան։ Հանքային ջրի ելքի անմիջական մոտակայքում մակերեսը կարող է լինել խոնավ և սայթաքուն, ուստի անհրաժեշտ է հետևել գիդի ցուցումներին և շատ չմոտենալ ջրի ժայթքման տեղին։

Խորբատեղից հետո սկսում ենք վերադարձի ճանապարհը՝ ամենագնացներով իջնում ենք երթուղու լեռնային հատվածից, ապա շարունակում դեպի Երևան։ Մոտավոր վերադարձը՝ 19:00–20:00-ի սահմաններում։

Երթուղին հատկապես կհամապատասխանի նրանց, ովքեր ցանկանում են համատեղել իսկական ջիպ-տուրը, միջնադարյան պատմությունը, ամրոցներն ու վանքերը, վայրի բնությունը, անսովոր բնական օբյեկտները, լեռնային համայնապատկերները և լուսանկարչությունը։ Հատուկ լեռնագնացական պատրաստվածություն չի պահանջվում, իսկ ոտքով քայլելու ծանրաբեռնվածությունը չափավոր է։